Հայաստանի կինոյի հիմնադրամը հրապարակել է 2025 թվականի մրցութային կանոնակարգը: Հիմնադրամի տնօրեն Դավիթ Բանուչյանը 2025 թվականի ապրիլի 18-ին արձակել է «Ազգային ֆիլմերի նախագծերի պետական ֆինանսավորման տրամադրման մրցույթների կազմակերպման եվ անցկացման կանոնակարգը եվ հավելվածները հաստատելու և 29.04.2024 թվականին հաստատված «Կինոնկարների նախագծերի մրցույթների անցկացման և ֆինանսավորման» կանոնակարգը ուժը կորցրած ճանաչելու մասին» N 57-Լ հրամանը: Օրենքով նախատեսված այս կանոնակարգի հաստատումը վերապահված էր Կառավարության լիազորած պետական կառավարման մարմնին՝ ՀՀ կրթության, գիտության, մշակույթի և սպորտի նախարարությանը:
Կիսելով Արսեն Թորոսյանի գաղափարը՝ այս կապակցությամբ ԿինոՊրեսը դիմեց արհեստական բանականությանը (ChatGPT), որպեսզի այն ուսումնասիրի տվյալ փաստաթուղթը և վերհանի խնդրահարույց մասերը: ԱԲ-ն տվեց երկու դիրքորոշում, որը միավորել ենք մեկ ամբողջական պատասխանի մեջ:
Ժամկետների անորոշություն
Մի շարք կետեր նկարագրում են, որ գործողությունները պետք է կատարվեն որոշակի ժամկետներում (օրինակ՝ 7 աշխատանքային օր հայտերի ներկայացման համար կամ 10 աշխատանքային օր նախնական քննարկման համար): Այնուամենայնիվ, միշտ չէ, որ պարզ է, թե ինչ է տեղի ունենում այն դեպքում, երբ ժամկետը չի պահպանվում, կամ եթե բացառություն կա:
Անորոշ ձևակերպումներ
Կետ 4. գրված է, որ մրցույթն անցկացվում է «առնվազն տարին երկու անգամ», սակայն չի նշվում, թե ինչ հանգամանքներում կարելի է քիչ թե շատ անցկացնել: Սա բաց է ստեղծում կամայական մեկնաբանության համար:
«Հիմնական ֆիլմարտադրողի» սահմանումների 7-8-րդ կետերը հակասական են: Կարող է վեճ առաջանալ. եթե ֆինանսավորումը գալիս է տարբեր աղբյուրներից, իսկ թիմը խառն է, ինչպե՞ս ճիշտ հաշվել բաժնեմասը: Պետք է ավելի հստակ նկարագրել։,
Մասնակիցների հավասարության խախտման ռիսկ
Կետ 5. հավասար միավորների դեպքում առավելությունը տրվում է մինչև 35 տարեկան ռեժիսորների ֆիլմերին: Սա կարող է առաջացնել տարիքային խտրականության մեղադրանքներ: Պետք է կամ իրավաբանորեն հիմնավորել նման առանձնաշնորհումը, կամ ձևակերպումը մեղմացնել։
Խորհրդավոր դրույթներ երիտասարդության վերաբերյալ
5-րդ կետը քննարկում է դեբյուտանտների (35 տարեկանից ցածր ռեժիսորների) առաջնահերթությունը, բայց թե ինչպե՞ս է դա փոխկապակցված մասնագիտական պահանջների կամ հնարավոր բացառությունների հետ, պարզ չէ:
Պոտենցիալ անորոշություն «հիմնական» և «ոչ հիմնական» արտադրողների վերաբերյալ
6-րդ և 7-րդ կետերում նշվում է, որ «հիմնական» ֆիլմըարտադրող այն կողմը, որը ներդրում է կատարում միջոցների մեծ մասը: Այնուամենայնիվ, լիովին պարզ չէ, թե ինչպես է այս դասակարգումն ազդում մրցույթին մասնակցելու հնարավորության վրա, եթե նախագծում ներգրավված են բազմաթիվ կողմեր՝ ներդրումների տարբեր մակարդակներով:
Լեզվի պահանջների հետ կապված խնդիրներ
18-րդ կետում նշվում է, որ հայտը պետք է լինի հայերեն, իսկ այլ լեզուներով փաստաթղթերը պետք է ուղեկցվեն թարգմանությամբ: Այնուամենայնիվ, թարգմանության որակի համար նախատեսված չեն հատուկ պահանջներ, ինչը կարող է հանգեցնել դրա համարժեքության վերաբերյալ հնարավոր վեճերի:
Տրամաբանական անհամապատասխանություններ
Կետ 20: Մի փուլում աջակցություն ստացած ֆիլմը կարող է կրկին ներկայացվել մեկ այլ փուլի: Սակայն անհասկանալի է՝ եթե նախագիծը ձախողվեց «զարգացման» փուլում, ապա հնարավո՞ր է այն կրկին ներկայացնել «արտադրության» փուլին:
Կետ19: Արգելվում է այն ֆիլմերի մասնակցությունը, որտեղ արդեն սկսվել են նկարահանումները, բացի վավերագրական ֆիլմերից: Բայց ինչպե՞ս է ճշգրտորեն որոշվում «նկարահանումների մեկնարկի» պահը: Սահմանում չկա: Պետք է ավելացնել չափանիշներ:
Վարչական բացեր
Հոդված 29.2. Եթե սուբյեկտը ունի «ցանկացած» ժամկետանց պարտավորություններ, նրա դիմումը չի ընդունվում: Բայց կոնկրետ որո՞նք են պարտավորությունները: Գումարի չա՞փսը: Տեսակնե՞րը: Սա պետք է կոնկրետացնել, հակառակ դեպքում կարող են լինել դատական վեճեր մանր պարտքերի համար:
Հոդված 31. մերժման որոշումը բողոքարկելու մեխանիզմ չկա: Սա վարչական հայցերի ռիսկն է. անհրաժեշտ է սահմանել որոշման բողոքարկման կամ վերանայման կարգը:
Պրոցեսուալ բարդություններ
Հոդված 27. միայն 5 աշխատանքային օր՝ հայտում առկա սխալները շտկելու համար: Խոշոր նախագծերի համար դա քիչ է: Լավ պրակտիկա է 10 աշխատանքային օր տալը:
Հոդված 30. Ազգային մարմինը կարող է պահանջել «լրացուցիչ տեղեկատվություն», սակայն դրա տրամադրման ժամկետ սահմանված չէ: Սա կարող է ձգձգել գործընթացը:
Լրացուցիչ պահանջների մեխանիզմի անբավարար մանրամասնություն
29-րդ և 30-րդ կետերում նշվում է, որ հայտը պահանջներին չհամապատասխանելու դեպքում հայտատուին ժամանակ է տրվում ուղղելու համար: Այնուամենայնիվ, չի նշվում, թե կոնկրետ ինչպես պետք է դիմորդը լրացուցիչ տեղեկատվություն տրամադրի, և ով է որոշում, թե արդյոք ուղղումները բավարար են մրցույթին մասնակցելու համար:
Մանրամասներ նախագծերի գնահատման գործընթացի վերաբերյալ
35-րդ կետը թվարկում է աջակցությունը մերժելու պատճառները, սակայն չի բացահայտում, թե կոնկրետ ինչպե՞ս է գնահատվելու ֆիլմի «որակը» կամ որքանով է մանրամասն գնահատվելու բովանդակությունը: Սա կարող է ստեղծել մի իրավիճակ, որտեղ որոշումը ընկալվում է որպես սուբյեկտիվ:
Ֆինանսական ասպեկտների անորոշություն
39-րդ կետը սահմանում է այն հայտերի քանակի սահմանափակումը, որոնց կարող է տրամադրվել աջակցություն: Այնուամենայնիվ, նշված չէ, թե ինչպե՞ս է գնահատվելու հայտատուի «ֆինանսական կայունությունը» և ինչպե՞ս է վերահսկվելու ֆինանսական պարտավորությունների կատարումը, օրինակ՝ արտադրության փուլում միջոցների անբավարարության դեպքում:
Ֆինանսավորում և լրացուցիչ ռեսուրսների պահանջներ
41-րդ կետում նշվում է, որ արտադրության փուլում միջոցների բացակայության դեպքում հայտատուն կարող է համաձայնագիր կնքել որոշակի ժամկետով՝ ֆինանսավորումն համալրելու համար: Սակայն չի հստակեցվում, թե ո՞վ և ինչպե՞ս կգնահատի, երբ այդ ժամկետները կարող են երկարաձգվել կամ փոփոխվել, ինչպես նաև ինչպես կորոշվի, որ նախագիծն իսկապես ավարտված է հատկացված բյուջեի շրջանակներում:
Մերժման դեպքում պարզության բացակայություն
Այն դեպքում, երբ հայտը մերժվում է որևէ փուլում (օրինակ՝ նախնական քննության կամ վերջնական գնահատման փուլում), հայտատուի համար հստակ հետևանքներ նշված չեն, նշված չեն հետագա քայլերը կամ որոշման բողոքարկման հնարավորությունը:
Ֆորս-մաժորի մասին վերապահումների բացակայություն
Փաստաթղթում ֆորսմաժորային հանգամանքների մասին ընդհանրապես հիշատակում չկա (օրինակ՝ պատերազմ, համաճարակ)։ Սա անպայման պետք է ավելացվի երկու կողմերին պաշտպանելու համար:
Դիրքորոշման ավարտ
Տվյալ պատասխանների հիման վրա և հիմք ընդունելով այն փաստը, որ Կինոյի հիմնադրամը գումարները հատկացնում է դրամաշնորհի տեսքով, արհեստական բանականությանը խնդերիցնք համեմատել Կինոյի հիմնադրամի N 57-Լ հրամանը ՀՀ կառավարության N 1937-Ն որոշման հետ և վերհանել բացերը, որի արդյունքում ԱԲ-ն հայտնեց հետևյալը.
1. Իրավական հիմք
«Դրամաշնորը» ձևակերպվում է կառավարության կողմից հաստատված կանոններով (ընդհանուր կարգ պետական բյուջեից բոլոր դրամաշնորհների համար).
«Կանոնակարգը» ֆիլմերի մրցույթի համար կիրառում է իր տեղական ընթացակարգը՝ հաստատված կինոյի հիմնադրամի ներքին հրամանով.
Խնդիր. «Կանոնակարգը» փաստացի փոխում է N 1937-Ն որոշմամբ սահմանված պարտադիր ընթացակարգերի շարքը, ինչն առանց կառավարության առանձին որոշման չի կարելի անել:
2. Մրցութային ընտրության կարգը
«Դրամաշնորում» (2003 թվականի կանոններ) խստորեն կանոնակարգված է հանձնաժողովի կազմը, լիազորությունները, տեղեկատվության պարտադիր հրապարակումը, նիստերի բոլոր փուլերի արձանագրումը.
«Կանոնակարգում» մրցույթի անցկացման կանոնները մասամբ համընկնում են, բայց՝
- Հանձնաժողովի նիստերի բոլոր փուլերի (հատկապես քվորումի, նիստերի ձայնագրության մասով) կոշտ կանոնակարգ չկա,
- Փորձագետների ընտրության կարգը (փորձագիտական հանձնաժողով) նկարագրված է առանձին և ավելի մեղմ.
Խնդիր. Մրցութային հանձնաժողովի աշխատանքի և արդյունքների ամրագրման ոչ բոլոր պահանջներն են հաշվի առնվում:
3. Դրամաշնորհի տրամադրման պայմանները
«Դրամաշնորը» պահանջում է, որ պայմանագրում պարտադիր նշվեն՝
- Տույժեր և տուգանքներ չկատարման համար (0.5% և 0.05%-ից ոչ ցածր),
- Կեղծիքների հայտնաբերման դեպքում պայմանագրի միանձնյա լուծման կարգը,
- Կայքում դադարեցման մասին հրապարակային ծանուցում.
«Կանոնակարգում» դրամաշնորհային պայմանագրի տեքստի նկատմամբ պահանջների նման կոշտ նկարագրություն ընդհանրապես չկա (կամ այն շատ խուսափողական է, առանց պարտադիր պատժամիջոցների).
Խնդիր. «Կանոնակարգում» հաշվի չեն առնվել դրամաշնորհի պայմանագրի պարտադիր տարրերը:
4. Մրցույթում փոփոխություններ կատարելու հարցը
«Դրամաշնորի» տրամադրման կարգի համաձայն, հայտարարության մեջ փոփոխություններ կատարելը թույլատրվում է խստորեն մինչև հայտերի ներկայացման վերջնաժամկետը՝ պարտադիր հրապարակմամբ:
«Կանոնակարգում» նշվում է, որ մրցութային փաստաթղթերում փոփոխություններ թույլատրվում են, բայց ընթացակարգը մշուշոտ է, և ժամկետներն այնքան էլ հստակ չեն ամրագրված:
Խնդիր. մրցույթի պայմանների կամայական փոփոխության ռիսկ, որը խախտում է մասնակիցների հավասար հասանելիության սկզբունքը:
5. Տեղեկության հրապարակում
«Դրամաշնորով» պահանջվում է մրցույթի արդյունքների (հաշվետվություններ, որոշումներ, ստորագրված ակտեր) պարտադիր հրապարակում գերատեսչության կայքում:
«Կանոնակարգում» արդյունքների հրապարակումը նախատեսված է, բայց ակնհայտ ամրագրված չէ բոլոր արձանագրություններն ու նյութերը տարածելու պարտականությունը:
Խնդիր: լիակատար թափանցիկության բացակայություն, ինչպես պահանջվում է որոշմամբ:
Եզրակացություն
- «Կանոնակարգը» հակասում է Կառավարության N 1937-Ն որոշման պահանջներին մի քանի առանցքային առումներով:
- Առանց «Կանոնակարգը» շտկելու առկա է մրցույթների արդյունքներն անվավեր ճանաչելու վտանգ:
Այս ամենը առավել ուշագրավ է դառնում, երբ ուսումնասիրում ենք կինոնկարների արտադրության դրամաշնորհների հատկացման գործող ընթացակարգը: Ակնհայտորեն չփոխկապակցված, բայց իրարից բխող գործընթացները ունեն մի շարք խնդիրներ: Կառավարության N 1937-Ն որոշման համաձայն «Կազմակերպությունը, որին հատկացվում է դրամաշնորհ, որոշվում է սույն կարգի համաձայն կազմակերպվող և անցկացվող մրցույթի (այսուհետ` մրցույթ) արդյունքներով»: Օրենքով սահմանված ազգային մարմինը՝ Հայաստանի կինոյի հիմնադրամը փաստացի դրամաշնորհի միակ ծպտյալ «հաղթողն» է: Դեռևս գումար չունենալով հիմնադրամը հայտարարում է մրցույթ, որը ենթադրում է դեռևս չստացած դրամաշնորհի տնտեսում: Այս մասում առկա է բաց: Այնուհետև, ըստ հիմնադրամի կանոնակարգի, ընտրվում է ֆիլմ և ներկայացվում է պետական մարմին ֆինանսավորման հաստատման համար, ինչից հետո պետական մարմնի և հիմնադրամի միջև կնքվում է ֆիլմարտադրության անհատական պայմանագիր՝ որևէ լիազորող փաստաթղթով չնախատեսված մրցույթում հաղթած յուրաքանչյուր ֆիլմի համար:
Այո, «Կինեմատոգրաֆիայի մասին» օրենքով ազգային մարմինը գոյություն ունի և հանդիսանում է աջակցող, սակայն դրամաշնորհի մենաշնորհային տնտեսումը հիմնավորող և այդ ձևաչափով մրցույթի անցկացում նախատեսող որևէ գործող փաստաթուղթ չկա: Չկա նաև փաստաթուղթ, որը կհիմնավորի ազգային մարմնի աջակցությունը դրամաշնորհի կամ ֆինանսավորման այլ տեսակի տեսքով: N 1937-Ն որոշումն չի նախատեսում աշխատանքի պատվիրակում այլ կազմակերպություններին, հետևաբար հարցականի տակ է ազգային մարմնի այդ գումարների տնտեսման միջնորդ լինելը:
Գոյություն ունի պետական մարմին (նախարարություն), որը տվյալ ոլորտում հատկացումները կատարում է միմիայն դրամաշնորհի տեսքով, առանձին գոյություն ունի ազգային մարմին, որը միանձնյա ստանում է պետական մարմնի դրամաշնորհ և անկախ այդ դրամաշնորհի իր հաշվեկշռում ունենալու/չունենալու հանգամանքը հաշվի առնելու կազմակերպում է մրցույթ, որի արդյունքում այդ նույն ազգային մարմինը, հանդես գալով ֆինանսական միջնորդ, կնքում է պայմանագիր պետական մարմնի հետ և ստանձնում է ֆիլմի արտադրության պարտավորությունն:
Ազգային մարմինը հանդիսանում է աջակցող և չի կարող ձեռք բերել գույքային իրավունքներ իր կողմից կամ իր միջոցով ֆինանսավորված ֆիլմերի նկատմամբ, ինչպես նաև չի կարող իրականացնել ֆիլմարտադրության հետ կապված ձեռնարկատիրական գործունեություն ինքնուրույն կամ այլ տնտեսավարող սուբյեկտի միջոցով, որում ունի բաժնեմասնակցություն կամ հնարավորություն` կանխորոշելու վերջինիս կառավարման մարմինների որոշումները կամ էապես ազդելու նրանց որոշումների կայացման վրա:
«Կինեմատոգրաֆիայի մասին» օրենք
Այո, «Կինեմատոգրաֆիայի մասին» օրենքը ունի վերապահում, որտեղ ասվում է «Մինչև սույն օրենքով սահմանված դրույթները կանոնակարգող Կառավարության որոշումների ու այլ նորմատիվ իրավական ակտերի ընդունումը կինեմատոգրաֆիական գործունեության իրավական, կազմակերպական և ֆինանսական հարաբերությունները կարգավորվում են մինչև սույն օրենքն ուժի մեջ մտնելը գործող կարգով», սակայն բանն այն է, որ «գործող կարգ» չկար: Կար «Հայաստանի ազգային կինոկենտրոն» ՊՈԱԿ-ի կողմից սահմանված կանոնակարգ, որը գործում էր վերը նշված չկանոնակարգված ընթացակարգերով՝ դրամաշնորհի հատկացման ՀՀ կառավարության 2003 թվականի N 1937-Ն որոշման հիման վրա:
