WIPO մտավոր սեփականության համաշխարհային կազմակերպությունը, որի տվյալների վրա հիմնված է հոդվածը, հատուկ ընդգծում է հեղինակային իրավունքների վերաբերյալ փաստաթղթերի առկայության կարևորությունը: Կազմակերպությունը սահմանում է այն հիմնական կետերը, որոնց վրա հիմնվում են դիստրիբյուտորական պայմանագրերի ընդունման կամ մերժման վերաբերյալ համապատասխան արձանագրությունները:
Յուրաքանչյուր ֆիլմ ներառում է հեղինակային իրավունքի հավաքածու՝ սցենար (գրքի հիման վրա, օրինակ), երաժշտություն, ռեժիսուրա, դերասանների խաղ:
Որպեսզի հետագայում պրոդյուսերը (իրավատերը) կարողանա ստանալ դիստրիբյուտորական արտոնագիր, իրավունքները պետք է «մաքրվեն», այսինքն՝ պատշաճ կերպով սահմանվեն, փաստաթղթավորվեն և փոխանցվեն:
Նախքան դիստրիբյուտորի հետ բանակցությունները, լինի դա մեծ ստուդիա, հեռուստատեսային ցանց կամ անկախ անձ, պրոդյուսեր կամ ստուդիա (իրավաբանական անձ), պետք է պատրաստել ֆիլմի իրավունքների տիրապետման մի շարք փաստաթղթեր: Դիստրիբյուտորը, իր հերթին, պետք է վստահ լինի, որ լիցենզիա է տալիս հեղինակային իրավունքի անվիճելի սեփականատիրոջը:
Սեփականության իրավունքի փաստաթղթեր
Փաստաթղթերի շղթան, որը սահմանում է իրավատիրոջը և հաստատում է, որ բոլոր անհրաժեշտ համաձայնագրերը կնքվել են՝ դիստրիբյուտորական գործարքների հիմքն է: Եթե իրավունքների օտարումը կամ լիցենզավորումը փաստագրված չէ, ապա գործարքը պարզապես չի կայանա:
Ստեղծագործության նկատմամբ իրավունքները մաքրելու խնդիրը մտնում է ֆիլմի պրոդյուսերի պարտականությունների մեջ: Համաձայնագրի տեսակները, որոնք ստորագրվում են արտասահմանյան գործընկերների և դիստրիբյուտորների կողմից պոտենցիալ ֆինանսավորում ապահովելու համար, ծավալուն և բարդ են:
Մտավոր սեփականության փաստաթղթեր
Օպցիոնային համաձայնագրեր
Կինոյի և հեռուստատեսության իրավունքների գրական ստեղծագործության (վեպը, պիեսը կամ օրիգինալ սցենար) ձեռքբերման օպցիոնի գնումը հաճախ նախագծի զարգացման ելակետ է: Դրա համար անհրաժեշտ է ստեղծել օպցիոնային համաձայնագիր, որում նշված է, որ աշխատանքի սեփականատերը՝ սցենարի, գրքի, հոդվածի կամ նովելի, համաձայնում է պրոդյուսերին (որոշակի ժամանակահատվածով) տրամադրել էկրանավորման իրավունք: Եթե ֆիլմն արված է (և օպցիոնն աշխատել է), ապա հեղինակային իրավունքի սեփականատիրոջը վճարվում է սահմանված վարձատրություն՝ ֆիլմում տվյալ աշխատանքն օգտագործելու հետագա իրավունքի համար: Օպցիոնային համաձայնագրերը ուշադրության կենտրոնում է նախագծի ողջ կյանքի ընթացքում:
Պայմանագրեր ռեժիսորների հետ
Պրոդյուսերները պետք է համաձայնագրեր կնքեն նաև իրենց ռեժիսորների հետ: Նման պայմանագրերը գոյություն ունեն մի շարք հարցերի լուծման համար: Կախված համապատասխան իրավասությունից, ռեժիսորը կարող է սահմանվել որպես ֆիլմի հեղինակ և համապատասխան իրավունքներով համասեփականատեր, որպես վարձու աշխատող, կամ երկուսն էլ միանգամից:
Եթե ռեժիսորն աշխատում է վարձավճարով, ապա պրոդյուսերը զարգացման, նկարահանումների և հետարտադրության փուլերի ժամանակ ռեժիսորին աշխատավարձ է վճարում: Գործնականում, ի լրումն այս աշխատավարձի, ռեժիսորները հաճախ ստանում են նաև լիցենզային վճարումներ (հոնորարներ) ֆիլմի վարձույթից: Ռեժիսորի ստեղծած աշխատանքի ամբողջականությունը չխախտելու պարտավորությունները հաճախ ներառվում են այդ համաձայնագրերում:
«Վերջնական տարբերակի» («final cut») մասին դրույթը՝ ռեժիսորի իրավունքն է որոշել, թե ֆիլմի որ տարբերակն է ցուցադրվելու վարձույթում, նրա բարոյական իրավունքի անբաժանելի մասն է. հաճախ հանդիպում է եվրոպական երկրների պայմանագրերում, ինչպես, օրինակ, Ֆրանսիայում, բայց հազվադեպ է Ամերիկայի և Մեծ Բրիտանիայի ռեժիսորների համար:
Պայմանագրեր դերասանների հետ
Դերասանի գեղարվեստական ներդրումը կարող է զգալիորեն բարելավել նկարի որակը: Հայտնի մարդկանց ներգրավումը հաճախ դրական է ազդում ֆիլմի վարկանիշի և դրամարկղային մուտքերի վրա: Նաև օգնում է պրոդյուսերին ապահովել նախագծի ֆինանսավորումը: Այդ պատճառով կատարողների իրավունքներին վերաբերող պայմանագրերը մեծ ուշադրություն են պահանջում: Դա կարող է բավական բարդ հարց լինել, հատկապես մտավոր սեփականության իրավունքները պրոդյուսերին փոխանցելու և աշխատանքային պայմանների կազմակերպման առումով, քանի որ այստեղ հարկ է լինում մտավոր սեփականությունը համատեղել աշխատանքային օրենսդրության հետ: Կրկին, դիստրիբյուտորները պետք է վստահ լինեն, որ այդ հարցերը պատշաճ կերպով լուծվել են նախքան գործարքի կնքումը:
Երաժշտության թույլտվություններ
Երաժշտությունը ֆիլմում մթնոլորտի ստեղծման առանցքային տարր է: Եվ պրոդյուսերի առջև ծառացած ամենամեծ խնդիրներից մեկն այն է, որ բոլոր անհրաժեշտ լիցենզիաները տրամադրվեն այն երաժշտության օգտագործման համար, որը կհնչի ֆիլմում: Երաժշտության նկատմամբ իրավունքների ձևակերպումը առաջին բաներից մեկն է, որը դիստրիբյուտորները ստուգում են, երբ բանակցություններ են վարում գործարքի կնքման շուրջ, քանի որ ֆիլմի ավարտից հետո երաժշտության փոփոխությունը կարող է շատ թանկ հաճույք լինել: Այդ համաձայնագրերը հաճախ լինում են չափազանց մանրամասն և կարող են որոշակի բնույթ կրել հեղինակային իրավունքի տրամադրման տեսանկյունից: Դիստրիբյուտորները, ներառյալ հեռարձակող ընկերությունները, որպես կանոն, պահանջում են երաժշտական գծանշման ֆայլ (cue sheet) յուրաքանչյուր օգտագործված երաժշտական ուղու թվարկմամբ և դրա տևողության մասին տեղեկատվությամբ՝ արդյոք այն կարող է օգտագործվել որպես հիմնական թեմա, ներառված լինել սաունդթրեք ալբոմում, հոլովակում և այլն:
Երրորդ կողմի տեսանյութերի և լուսանկարների ցուցադրման համաձայնագրեր
«Պատահական» տեսանյութերի և լուսանկարների ցուցադրման հետ կապված համաձայնագրերի ստորագրումը նույնպես պահանջվում է որոշ իրավասություններում: Սա վերաբերում է այն տեսարաններին, որոնցում հեղինակային իրավունքով պաշտպանված ուրիշ աշխատանքներ, հայտնվում են կամ որպես հիմնական սյուժե, կամ որպես հատուկ կառուցված ֆիլմի տարրեր: Ի դեպ, այլ երկրներում իրավատերերի իրավունքների գոյություն ունեցող սահմանափակումների պատճառով հեղինակային իրավունքով պաշտպանված աշխատանքի, օրինակ՝ բեմի հետին պլանում գտնվող գեղանկարչական կտավի «պատահական» օգտագործումը, այնքան էլ կրիտիկական չէ:
Այս համաձայնագրերը և դրանց հետ կապված լիցենզիաները նման են երաժշտական թույլտվություններին: Մասնավորապես, նրանք որոշում են տեսահոլովակների տևողությունը և դրանց օգտագործումը: Դիստրիբյուտորները պետք է երաշխավորեն, որ համապատասխան նյութերի համար լիցենզիա տվող ֆիզիկական կամ իրավաբանական անձը, իրոք, տիրապետում է տվյալ նյութի հեղինակային իրավունքներին կամ համապատասխան լիցենզիաներ տալու իրավունքին:
Թաքնված գովազդի տեղադրում
Ֆիլմերում թաքնված գովազդի օգտագործումը դառնում է բրենդային ապրանքների խթանման ավելի ու ավելի տարածված մեթոդ և կինոպրոդյուսերների համար եկամտի մեծ աղբյուր: Այսպես, օրինակ, 2019 թվականին Ford-ը դարձել է իր ապրանքային նշանը բլոկբաստերներում տեղադրելու առաջատարը՝ ետևում թողնելով այլ ընկերություններին (ըստ concavebt.com): Այս համաձայնությունների համաձայն՝ պրոդյուսերները կարող են եկամուտ ստանալ բրենդերի տերերից՝ ֆիլմում կամ ընդհանրապես բրենդերում համապատասխան արտադրանքի բնութագրերի դրական ներկայացման դիմաց: Նման համաձայնագրերում նշվում են կողմերից յուրաքանչյուրի կոնկրետ պարտավորությունները, այդ թվում՝ արտադրողի մտավոր սեփականության օբյեկտների տարրերի, օրինակ՝ ապրանքային նշանի կամ լոգոտիպի օգտագործման թույլտվությունները: Այս համաձայնագրերը կարող են շատ մեծ նշանակություն ունենալ, քանի որ դրանց առարկան իրական արժեք է ներկայացնում երկու կողմերի համար:
Նմանությունների օգտագործման համաձայնագրեր
Եթե առանձին անձի, ձեռնարկության կամ կազմակերպության անունը, հեռախոսահամարը կամ լուսանկարը օգտագործվում է ֆիլմում, ապա լավ կլինի նախ ստանալ համապատասխան թույլտվություն: Նման լիցենզիոն համաձայնագրերի կնքումը բավականին բարդ ոլորտ է և այստեղ օրենքները կարող են տարբերվել ըստ երկրների:
Ապահովագրություն
Հաճախ իրավունքների տիրապետման հետ կապված խնդիրներից պաշտպանվելու համար դիստրիբյուտորները արտադրողներից պահանջում են E&O (errors & omissions) ապահովագրության առկայությունը: Սա դիստրիբյուտորական գործարքի փակման պարտադիր պայման է: Դիստրիբյուտորները, հասկանալի պատճառներով, չեն ցանկանում պատասխանատվություն ստանձնել հեղինակային իրավունքի խախտման դեպքում, երբ ֆիլմն արդեն շրջանառության մեջ է: Պրոդյուսերը պետք է հաստատի, որ ֆիլմի համապատասխան փաստաթղթերի ամբողջ շղթան մաքուր է, որ այդ իրավունքները գրանցված են և փոխանցված, բոլոր վճարները արված և բոլոր անհրաժեշտ թույլտվությունները առկա են: Դիստրիբյուտորը կխնդրի պրոդյուսերին ներկայացնել այդ փաստաթղթերը՝ համոզվելու համար, որ ամեն ինչ իր տրամադրության տակ է:
Այս առումով, դիստրիբյուտորը, առաջին հերթին ցանկանում է ստուգել հեղինակային իրավունքի կամ հեղինակության սեփականության կարգավիճակը: Նա կդիմի օրիգինալ աշխատանքների համապատասխան կատալոգների, որպիսի ստուգի գրանցման տվյալները և նրանց տրված համարները: Եվ չնայած աշխարհի որոշ մասերում հեղինակային իրավունքի գրանցման պաշտոնական պահանջներ չկան, պրոֆեսիոնալ դիստրիբյուտորները նախընտրում են աշխատել պաշտոնապես ստեղծված կատալոգների հետ՝ դատական հայցերի և ծախսերի դեպքում իրենց շահերի ավելի հուսալի պաշտպանության համար: Հաշվի առնելով դիստրիբյուտորական աշխարհագրության գործոնի և գրանցող կազմակերպության հեղինակության ընդունումը թույլ է տալիս նրանց այս հարցում առավելագույնս նվազագույնի հասցնել ցանկացած ռիսկ:
Մատակարարման (վարձույթային) համաձայնագրեր
Կինոպրոդյուսերը կարող է բանակցություններ սկսել շահագրգիռ դիստրիբյուտորների հետ անմիջապես, երբ նրանք ստորագրեն հիմնական նյութի օպցիոնային համաձայնագիրը: Որպես այլընտրանք, նրանք կարող են սպասել ֆիլմի շնորհանդեսին փառատոներից մեկում: Դիստրիբյուտորի հետ կնքվող գործարքը կարծես դիստրիբյուտորական համաձայնագիր է, որը սահմանում է բիզնեսի պայմանները, փոխանցվող իրավունքների ծավալը և ինչպես են ծածկվելու ծախսերն ու բաշխվելու եկամուտները:
Մատակարարը (դիստրիբյուտորը) իրավաբանական անձ է (ֆիզիկական անձ կամ կորպորացիա). շուկա դուրս գալու, գովազդային գործունեություն իրականացնելու և ֆիլմին վերաբերող հեղինակային իրավունքներից եկամուտ ստանալու իրավունքով, որոշակի տարածքում նրա հրապարակային թողարկման միջոցով, որոշակի լեզվային տարբերակով և որոշակի միջոցներով: Ֆիլմը կարող է տարածվել կինոթատրոնների, հեռուստատեսության, DVD-ների, տեսավարձույթի միջոցով (VOD), ինքնաթիռների, նավերի, պետական հաստատությունների, ինչպես նաև հոսքային ծառայությունների միջոցով:
Դիստրիբյուտորները զգալի տնտեսական ազդեցություն ունեն և անկախ կինոյի աշխարհում այդ ազդեցությունը զգալիորեն ուժեղանում է: Այսպիսով, նրանք առանցքային դեր են խաղում ֆիլմերի ցուցադրման և իրենց առևտրային հաջողության կանխորոշման մեջ, լինի դա դրամարկղային եկամուտ, պարգևներ կամ պարզ ժողովրդականություն:
Անձնագիր համաշխարհային վարձույթի համար
Այսպիսով, ֆիլմի համաշխարհային շուկա մուտք գործելու համար անհրաժեշտ է անձնագիր՝ հեղինակային և իրավական փաստաթղթերի շղթան: Սա հիմք է, որի վրա հիմնված են բոլոր ստեղծագործական գաղափարներն ու ջանքերը: Դրա շնորհիվ ներդրողները կարող են վստահ լինել, որ նրանք կօգտվեն իրենց ներդրումների պտուղներից և, ցանկացած դատական հայցերի դեպքում, դատարանն ամբողջությամբ իրենց կողմից կլինի: Պրոդյուսերների համար իրավատիրության հարցերի վերաբերյալ ապացույցների ապահովումը հանդիսանում է նախագծի գործարկման և այն համաշխարհային շուկա դուրս բերելու համար անհրաժեշտ ֆինանսավորում ստանալու միջոց: Մատակարարման առավել ակտիվ աճող ոլորտների՝ տեսավարձույթի, բջջային, մալուխային և արբանյակային ծառայությունների զարգացման արդյունքում, հեղինակությանն ու իրավատիրությանը վերաբերող փաստաթղթերի շղթան մնում է ֆիլմերի տարածման գործընթացը տարբեր հարթակներում և ոլորտի ֆինանսական կենսունակությունը պահպանելու կարևորագույն տարրերից մեկը:
