Ռուսաստանում հրապարակված ԱՊՀ երկրների կինոշուկաների նոր ուսումնասիրությունը արձանագրում է մի միտում, որն առանձին ազգային շուկաներում արդեն մի քանի տարի տեսանելի է․ հետխորհրդային ընդհանուր կինովարձութային տարածքը աստիճանաբար մասնատվում է, տեղական կինոարդյունաբերությունները զարգանում են, իսկ ռուսական կինոն այլևս չի կարող տարածաշրջանում ապավինել միայն ռուսաց լեզվին, մշակութային մոտիկությանը և նախկինում ձևավորված դիստրիբյուցիոն կապերին։
Մոսկվայի միջազգային կինոյի շաբաթվա պատվերով իրականացված հետազոտության համաձայն՝ 2026 թվականի առաջին կիսամյակում ԱՊՀ երկրներին բաժին է ընկել ռուսական ֆիլմերի արտասահմանյան ընդհանուր հավաքների ավելի քան կեսը։ 2023 թվականին տարածաշրջանի մասնաբաժինը կազմում էր մոտ 15%։
Առաջին հայացքից սա կարող է ընկալվել որպես ռուսական կինոյի դիրքերի ամրապնդում ԱՊՀ-ում։ Սակայն պատկերը ավելի բարդ է։ ԱՊՀ-ի մասնաբաժնի աճը կապված է ոչ միայն այս շուկաներում ռուսական ֆիլմերի արդյունքների հետ, այլև մյուս արտասահմանյան տարածքներում դրանց հնարավորությունների կրճատման հետ։ ԱՊՀ-ից դուրս ռուսական ֆիլմերի արտասահմանյան հավաքները 2023 թվականի 17,6 մլն դոլարից նվազել են մինչև 16,6 մլն դոլար 2024-ին և շուրջ 9,7 մլն դոլար՝ 2025-ին։
Միաժամանակ ԱՊՀ երկրների ներսում ռուսական արտադրանքը կորցնում է նախկին բացառիկ դիրքը։ 2025 թվականի արդյունքներով Ռուսաստանից դուրս ԱՊՀ երկրների 50 ամենահաջող թողարկումների շարքում ռուսական ոչ մի ֆիլմ չի հայտնվել։
Ռուսական ամենահաջող ֆիլմը՝ «Գորինիչը», տարածաշրջանում հավաքել է շուրջ 34,5 մլն ռուբլի (Հայաստանում չի ցուցադրվել), մինչդեռ հենց Ռուսաստանում դրա հասույթը կազմել է մոտ 1,5 մլրդ ռուբլի։ Այս տարբերությունը ցույց է տալիս, թե որքան տարբեր կարող է լինել նույն ֆիլմի պահանջարկը ներքին և արտաքին շուկաներում։
Առավել նշանակալի է Ղազախստանի օրինակը։ Այն Ռուսաստանից հետո ԱՊՀ ամենախոշոր կինոթատրոնային շուկան է և 2025 թվականին ապահովել է Ռուսաստանը չհաշված ԱՊՀ երկրների ամբողջ բոքս-օֆիսի ավելի քան 60%-ը՝ շուրջ 8,5 մլրդ ռուբլի։
Իր չափով և առևտրային ներուժով Ղազախստանը ռուսական ֆիլմերի համար տարածաշրջանի կարևորագույն շուկաներից մեկն է։ Սակայն նույնիսկ այստեղ կառուցվածքը արագ փոխվում է։ Ղազախական ֆիլմերն արդեն ապահովում են երկրի կինոթատրոնային հավաքների շուրջ 40–45%-ը և մրցում ոչ միայն ռուսական, այլև հոլիվուդյան արտադրանքի հետ։
Ընդ որում, Ղազախստանի տեղական արտադրությունն այլևս չի սահմանափակվում մի քանի կոմերցիոն կատակերգություններով։ Շուկայում հայտնվում են քրեական դրամաներ, մարտաֆիլմեր, մելոդրամաներ, ֆանտաստիկ և աղետի ֆիլմեր։ Աստիճանաբար ձևավորվում է ամբողջական ազգային ռեպերտուար, որը կարող է սեփական հանդիսատեսին առաջարկել տարբեր ժանրեր առանց ներմուծված բովանդակությունից նախկին կախվածության։
Նման գործընթաց է տեղի ունենում նաև Ղրղզստանում։ 2022–2025 թվականներին երկրի կինովարձույթի հասույթը գրեթե քառապատկվել է, իսկ հանդիսատեսի թիվը՝ ավելի քան կրկնապատկվել։ Տեղական ֆիլմերն ավելի հաճախ են հայտնվում ամենահաջող թողարկումների շարքում։
Միաժամանակ ձևավորվում է նաև հակառակ հոսքը։ ԱՊՀ երկրների ֆիլմերը սկսել են աշխատել հենց Ռուսաստանի շուկայում։ Ղրղզական «Դրախտը մայրերի ոտքերի տակ է» ֆիլմը Ռուսաստանում հավաքել է շուրջ 85 մլն ռուբլի, իսկ դրա շարունակությունը գերազանցել է 200 մլն ռուբլու սահմանը։
Սա կարևոր փոփոխություն է, քանի որ նախկինում տարածաշրջանի կինոշուկան հիմնականում կառուցված էր միակողմանի սկզբունքով․ Ռուսաստանն արտադրում և արտահանում էր, իսկ հարևան շուկաները մեծապես ընդունում էին ռուսալեզու բովանդակությունը։ Այժմ այդ հարաբերությունը դառնում է ավելի բազմակողմ։
Հայաստանը ևս համապատասխանում է այս միտմանը։ «ԿինոՊրեսի»՝ Comscore-ի տվյալների հիման վրա իրականացված ուսումնասիրությամբ՝ 2025 թվականին տեղական արտադրությանը բաժին է ընկել Հայաստանի կինոթատրոնային ցուցադրությունների առնվազն 54,71%-ը։
Տարվա ամենահաջող ֆիլմը հայկական «Վազգեն․ Վերջին Սպարապետն» էր՝ 422 մլն դրամ հասույթով, իսկ ամենահաջող հնգյակի հիմնական մասը նույնպես կազմել են հայկական ֆիլմերը։
2026 թվականի առաջին կիսամյակում այս միտումը ավելի է ընդգծվել։ Հայաստանի կինովարձույթի ընդհանուր հասույթը մեկ տարվա ընթացքում աճել է 34,9%-ով և հասել 2,13 մլրդ դրամի, թեև նոր թողարկումների թիվը 95-ից նվազել է մինչև 67։
Կիսամյակի առաջին չորս տեղերը զբաղեցրել են հայկական ֆիլմերը՝ «Ֆուլ Հաուս․ Վայրէջք», «Կրկին փորձիր», «Զոնտիկ» և «Թունելից 13 կմ հեռավորության վրա»։ Առաջին արտասահմանյան ֆիլմը հայտնվել է միայն հինգերորդ տեղում։
Այսինքն՝ Հայաստանի կինոշուկայի աճը տեղի չի ունենում տեղական կինոյի հաշվին։ Ընդհակառակը՝ տեղական արտադրանքը այդ աճի հիմնական շարժիչներից մեկն է։
Հակառակ պատկերը կարելի է տեսնել խոշոր ռուսական թողարկումների արդյունքներում Հայաստանում։ 2026 թվականի հունվարի 1-ին Ռուսաստանում միլիարդավոր ռուբլիներ հավաքող երեք ընտանեկան ֆիլմերը հայկական շուկայում ունեցել են համեստ մեկնարկ։
«Չեբուրաշկա 2»-ը առաջին օրը հավաքել է մոտ 585 հազար դրամ, «Բուրատինոն»՝ շուրջ 128 հազար, իսկ «Պրոստոկվաշինոն»՝ ընդամենը 21,4 հազար դրամ։ Նույն օրը «Ավատար․ Կրակ և մոխիր»-ը Հայաստանում հավաքել է շուրջ 1,52 մլն դրամ։
Այս համեմատությունը ցույց է տալիս, որ ռուսական շուկայում չափազանց ճանաչելի ապրանքանիշը այլ երկրում ինքնաբերաբար չի պահպանում նույն կոմերցիոն արժեքը։
Շուկայի փոփոխությանը գումարվում է նաև լեզվական գործոնը։ Նախկինում ռուսերեն տարբերակի առկայությունը հաճախ բավարար էր նույն ֆիլմը տարածաշրջանի մի շարք երկրներում գրեթե առանց լրացուցիչ ադապտացիայի թողարկելու համար։ Այսօր ազգային շուկաները ավելի հստակ են պահանջում տեղայնացում։
Ղազախստանի «Կինեմատոգրաֆիայի մասին» օրենքով՝ եթե ֆիլմը կինոթատրոնում չի ցուցադրվում ղազախերեն, այն պետք է ունենա ղազախերեն կրկնօրինակում, ենթագրեր կամ արտակադրային թարգմանություն։ Այսպիսով, նույնիսկ արդեն պատրաստ ռուսալեզու ֆիլմի համար Ղազախստանը կարող է պահանջել լրացուցիչ ծախսեր։
Հայաստանում իրավական ռեժիմը տարբեր է։ Օտարալեզու ֆիլմերի պարտադիր հայերեն կրկնօրինակումը կամ ենթագրումը ամբողջ ծավալով նախատեսված է 2030 թվականից, սակայն հայերեն տեղայնացման օգտագործումը գործնականում աստիճանաբար ընդլայնվում է արդեն այսօր։
Խոշոր հոլիվուդյան ֆիլմի համար մեկ լրացուցիչ ենթագրային տարբերակի արժեքը ընդհանուր ծախսերի համեմատ գրեթե աննկատ է։ Սակայն միջին կամ փոքր ռուսական ֆիլմի դեպքում, որը տվյալ երկրում կարող է ցուցադրվել ընդամենը մի քանի կինոթատրոնում, հաշվարկն այլ է։
Դիստրիբյուտորը պետք է վճարի ենթագրերի, տեխնիկական պատրաստման, տեղական գովազդային նյութերի և մարքեթինգի համար։ Եթե սպասվող հավաքները փոքր են, նույնիսկ այդ նվազագույն ծախսերը կարող են չվերադառնալ։
Այդ պատճառով ԱՊՀ-ն գնալով ավելի դժվար է դիտարկել որպես մեկ միասնական կինովարձութային տարածք։ Այն ավելի շուտ առանձին ազգային շուկաների ամբողջություն է՝ սեփական լեզվով, օրենսդրությամբ, հանդիսատեսի նախասիրություններով, տեղական արտադրությամբ և դիստրիբյուցիոն համակարգերով։
Հետաքրքիր է նաև ռուսական մասնագիտական խոսույթում տարածված «Ռուսաստան և ԱՊՀ» ձևակերպումը, որը Ռուսաստանը կարծես առանձնացնում է նույն տարածաշրջանից։ Առևտրային տեսանկյունից այդ բաժանումը հասկանալի է․ Ռուսաստանի ներքին շուկան առանձնացվում է արտահանման տարածքներից։ Սակայն ինստիտուցիոնալ առումով Ռուսաստանն ինքն էլ ԱՊՀ մասնակից պետություն է։
Նույն առանձնահատկությունը տեսանելի է միջազգային կինոբիզնեսում։ Independent Film & Television Alliance-ի տարածքային դասակարգմամբ CIS-ի կազմում ներառված են Հայաստանը, Ադրբեջանը, Բելառուսը, Ղազախստանը, Ղրղզստանը, Մոլդովան, Ռուսաստանը, Տաջիկստանը, Թուրքմենստանը և Ուզբեկստանը։
Սա քաղաքական կամ իրավական անդամակցության սահմանում չէ, այլ ֆիլմերի և այլ տեսալսողական ստեղծագործությունների իրավունքների վաճառքի համար կիրառվող տարածքային դասակարգում։ Սակայն այն ևս ցույց է տալիս, որ միջազգային կինոբիզնեսում Ռուսաստանը կարող է դիտարկվել հենց CIS տարածքի ներսում։
Ուստի «Ռուսաստան և ԱՊՀ» ձևակերպումը ավելի շատ արտացոլում է նախկին ռուսաստանյան շուկայակենտրոն կառուցվածքը, քան տարածաշրջանի բառացի նկարագրությունը։ Եվ հենց այդ կառուցվածքն է հիմա փոխվում։
Եթե նախկինում Ռուսաստանը տարածաշրջանում կարող էր դիտարկվել որպես արտադրության, լեզվի և դիստրիբյուցիայի բնական կենտրոն, ապա այսօր Ղազախստանը, Հայաստանը, Ղրղզստանը և մյուս երկրները ավելի ակտիվորեն են կառուցում սեփական կինեմատոգրաֆիական էկոհամակարգերը։
Ռուսական կինոն ԱՊՀ շուկաներից չի անհետանում։ Այն շարունակում է ունենալ լեզվական, մշակութային և պատմական առավելություններ, սակայն դրանք այլևս բավարար չեն։
Ռուսական ֆիլմի համար Երևանը, Ալմաթին կամ Բիշքեկը գնալով ավելի քիչ են նմանվում ներքին շուկայի շարունակությանը և ավելի շատ՝ իրական արտասահմանյան տարածքների, որտեղ անհրաժեշտ է ուսումնասիրել հանդիսատեսին, տեղայնացնել բովանդակությունը, ներդրում կատարել մարքեթինգում և մրցել ոչ միայն Հոլիվուդի, այլև տեղական կինոյի հետ։
Թերևս սա է ռուսական նոր հետազոտության ամենակարևոր եզրակացությունը․ ԱՊՀ-ում ռուսական կինոյի հիմնական մրցակիցը աստիճանաբար դառնում է հենց այն երկրների ազգային կինոն, որոնք երկար ժամանակ ընկալվել են որպես ռուսական բովանդակության բնական շուկա։
