Դեկտեմբերի 4-ին Ազգային ժողովը հաստատեց Հայաստանի Հանրապետության 2026 թվականի պետական բյուջեն։ Դրանից մեկ ամիս առաջ՝ նոյեմբերի 4-ին, «ԿինոՊրես»-ը անդրադարձել էր ՀՀ կրթության, գիտության, մշակույթի և սպորտի նախարարության կողմից ներկայացված բյուջետային նախագծին՝ կինեմատոգրաֆիայի ոլորտի մասով։
Հաստատումից հետո պարզ դարձավ, որ ոլորտի ընդհանուր ֆինանսավորումը վերանայվել է։ Եթե նոյեմբերին ներկայացված նախագծով կինեմատոգրաֆիայի համար նախատեսված էր շուրջ 884 մլն դրամ, ապա վերջնական տարբերակում ընդհանուր գումարը հասել է 1 մլրդ 376 մլն 635.9 հազար դրամի։
Նոր տողեր բյուջեում
2026 թվականի հաստատված բյուջեում կինեմատոգրաֆիայի բյուջեում ի հայտ են եկել երկու նոր ուղղություններ՝
- «Կինոքաղաքի ստեղծում» – 360 մլն. դրամ
- «Դրամագլխի ձևավորում» – 30 մլն. դրամ
Այս փոփոխությունների վերաբերյալ նախարարության կողմից առայժմ հրապարակային մեկնաբանություններ չեն ներկայացվել։ «ԿինոՊրես»-ը պաշտոնական հարցում է ուղարկել նախարարություն՝ պարզաբանելու նոր տողերի ավելացման նպատակն ու նախատեսվող մեխանիզմները։
«Կինոքաղաքի» գաղափարի համատեքստը
Կինոքաղաքի գաղափարը նոր չէ։ Այն շրջանառվում է դեռևս 2023 թվականից՝ «Ակադեմիական քաղաքի» նախագծի շրջանակում, որը նախատեսվում էր իրականացնել Համո Բեկնազարյանի անվան «Հայֆիլմ» կինոստուդիայի տարածքում։ Սակայն մինչ օրս նախագծի բովանդակային նկարագրությունը, իրականացման փուլերը և գործառնական մոդելը հրապարակված չեն։
2023 թվականի հանրային քննարկման ընթացքում նախարարությունը հայտարարել էր, որ հայեցակարգի նախագծով «Հայֆիլմ» կինոստուդիայի տարածքը դիտարկվում է որպես պահուստային տարածք «Ակադեմիական քաղաք» ծրագրի համար։ Կինոքաղաքի գաղափարի մեջ ներառված էր կինոստուդիայի տարածքի կառուցապատման հայեցակարգը՝ տարբեր ժամանակաշրջաններին բնորոշ հայկական ճարտարապետական լուծումներով։ Նախագիծը ներկայացվում էր ոչ միայն որպես ֆիլմարտադրության հարթակ, այլ նաև որպես զբոսաշրջային և մշակութային նշանակություն ունեցող տարածք։
Չնայած այդ հայտարարություններին՝ ծրագրի գործնական բովանդակությունը մինչ օրս մնում է չբացահայտված։
«Դրամագլխի ձևավորում»․ նպատակների և իրավական դաշտի համադրություն
2026 թվականի բյուջեում առանձին տողով ամրագրված «Դրամագլխի ձևավորում» ուղղության համար նախատեսված է 30 մլն դրամ։ Ծրագրի նկարագրությամբ նշվում է հայկական ֆիլմերի նախագծերի մրցունակության խթանումը, հեռանկարային և նպատակային նախագծերի իրականացումը, հայկական կինոարտադրանքի հանրահռչակումը, ինչպես նաև երիտասարդ կինոգործիչների մասնագիտական կայացման աջակցությունը։ Այս ձևակերպումները համահունչ են վերջին տարիներին Կրթության, գիտության, մշակույթի և սպորտի նախարարության և Հայաստանի կինոյի հիմնադրամի կողմից որդեգրված քաղաքականությանը, որը շեշտադրում է երիտասարդների և դեբյուտային նախագծերի առաջնահերթությունը։
Գործող մրցութային կանոնակարգերում այդ մոտեցումը արդեն իսկ ամրագրված է․ կարճամետրաժ ֆիլմերի մրցույթում հավասար գնահատականների դեպքում նախապատվությունը տրվում է մինչև 35 տարեկան ռեժիսոր ունեցող նախագծերին։ Թեև տարիքային սահմանափակումը ոլորտի մոտ առաջացրեց հարցեր՝ այս իմաստով «Դրամագլխի ձևավորում» տողի նպատակադրումները գաղափարականորեն չեն հակասում արդեն գործող քաղաքական և մրցութային շրջանակներին։
Միևնույն ժամանակ, գործող «Կինեմատոգրաֆիայի մասին» օրենքը դրամագլուխը սահմանում է որպես անձեռնմխելի կապիտալ, որի հաշվին ֆինանսավորումն իրականացվում է դրա կառավարմամբ ստացված եկամուտների շրջանակում և խորհրդի կողմից հաստատված տարեկան ծրագրով։ Օրենքը և դրա հիման վրա ընդունված կառավարության կարգավորումները դրամագլխի ձևավորումը դիտարկում են որպես ֆինանսական աղբյուրի ստեղծման և համալրման մեխանիզմ, այլ ոչ թե ուղղակիորեն ծրագրային ֆինանսավորման գործիք։ Այս համատեքստում պետական բյուջեում «Դրամագլխի ձևավորում» տողի հայտնվելը պահանջում է լրացուցիչ պարզաբանումներ՝ հասկանալու, թե խոսքը վերաբերում է դրամագլխի համալրմանը որպես կապիտալի, թե դրա ապագա եկամուտների հաշվին իրականացվելիք ծրագրերի նախանշմանը։ Առանց այդ հստակեցման դժվար է գնահատել, թե որքանով է բյուջետային այս ձևակերպումը ամբողջությամբ համապատասխանում գործող օրենսդրական տրամաբանությանը և դրամագլխի գործառնական մոդելին:
Կինոյի հիմնադրամի ֆինանսավորման փոփոխությունը
2026 թվականի բյուջեում նկատվում է նաև «Կինոծրագրերի իրականացում» տողի աճ։ Այս ուղղությամբ նախատեսվել է 204 մլն 515.2 հազար դրամ, ինչը փաստացի վերաբերում է Հայաստանի կինոյի հիմնադրամի գործունեության ապահովմանը։
Միևնույն ժամանակ, պետք է արձանագրել, որ ֆիլմարտադրության և կինո-ֆոտո-ֆոնո ժառանգության պահպանման ուղղություններով հատկացումները չեն փոխվել՝ մնալով նույն մակարդակում, ինչ նախնական ներկայացված նախագծում։ Սա տեղի է ունենում այն պայմաններում, երբ նախարարությունը շարունակաբար հայտարարում է կինոարտադրության և կինոժառանգության պահպանման առաջնահերթության մասին։
2026 թ․ կինեմատոգրաֆիայի ծրագրի կառուցվածքը
2026 թվականի հաստատված բյուջեով կինեմատոգրաֆիայի ծրագիրը ներառում է հետևյալ ուղղությունները.
- Կինոնկարների արտադրություն – 478,882,000 դրամ
- Կինո-ֆոտո-ֆոնո հավաքածուի պահպանման ծառայություններ – 81,059,000 դրամ
- Կինոծրագրերի իրականացում – 204,515,200 դրամ
- Կինոարվեստի հանրահռչակում – 97,844,700 դրամ
- Կինոքաղաքի ստեղծում – 360,000,000 դրամ
- Կինոարտադրության ներդրումների վերադարձ – 124,335,000 դրամ
- Դրամագլխի ձևավորում – 30,000,000 դրամ
Այսպիսով, 2026 թվականի բյուջեի հաստատման փուլում կինեմատոգրաֆիայի ոլորտում արձանագրվել է էական թվային աճ, սակայն այն հիմնականում պայմանավորված է նոր ուղղությունների ավելացմամբ։ Ֆիլմարտադրության և ժառանգության պահպանման ֆինանսավորումը կառուցվածքային փոփոխության չի ենթարկվել։
Պետք է նաև նկատել, որ կառավարությունը 2026 թվականի ընտրություններից առաջ տարբեր ոլորտներում ակտիվորեն վերանայել է բյուջետային հատկացումները, ինչի համատեքստում կինեմատոգրաֆիայի ծրագրում կատարված փոփոխությունները տեղավորվում են ընդհանուր քաղաքական գործընթացների շրջանակում։
Նոր ավելացված տողերի գործնական բովանդակությունն ու ազդեցությունը ոլորտի վրա հնարավոր կլինի գնահատել միայն այն դեպքում, երբ նախարարությունը ներկայացնի դրանց իրականացման հստակ մեխանիզմները և քաղաքական հիմնավորումները։
