Մեկ մրցույթ. օրենքի խախտում և համակարգային ձգձգում կինոյի ոլորտում

Ինչո՞ւ չի անցկացվում Հայաստանի կինոյի հիմնադրամի 2025 թվականի երկրորդ ֆիլմարտադրության պետական ֆինանսավորման մրցույթը, և խախտվո՞ւմ է օրենքը:

2025 թվականին Հայաստանի կինոյի ոլորտը կանգնած է սկզբունքային հարցի առաջ․ ինչո՞ւ մինչ այժմ չի հայտարարվել ֆիլմարտադրության պետական ֆինանսավորման երկրորդ մրցույթը, և արդյոք այս դադարն արդեն համարվում է օրենքի խախտում։ «Կինեմատոգրաֆիայի մասին» Հայաստանի Հանրապետության օրենքը հստակ սահմանում է, որ նման մրցույթները պետք է անցկացվեն տարեկան առնվազն երկու անգամ։ Սակայն իրավիճակը, որը մենք ունենք, ցույց է տալիս հակառակ պատկերը․ պետական մարմինները չեն ապահովել օրենքի պահանջի իրականացումը, ինչն ազդում է ոլորտի կայունության, զարգացման և ֆինանսավորման կանխատեսելիության վրա։

Ի՞նչ է պահանջում օրենքը

ՀՀ «Կինեմատոգրաֆիայի մասին» օրենքի 24-րդ հոդվածի 2-րդ մասը հստակ և առանց մեկնաբանության սահմանում է․

Այս դրույթը պարտադիր նորմ է, ոչ թե ցանկալի մոտեցում։ Օրենքը չի սահմանում բացառություններ կամ իրավական հիմքեր մեկ մրցույթով սահմանափակվելու համար։

Այդպիսով, տարեկան մեկ մրցույթ անցկացնելը հակասում է օրենքի տառին և նպատակին։

Ի՞նչ է տեղի ունեցել իրականում

2025 թվականի համար ֆիլմարտադրության պետական ֆինանսավորման առաջին մրցույթը հայտարարվել է 2025 թվականի ապրիլի 25-ին ու կազմակերպվել է, և դրա արդյունքները հրապարակվել են միայն 2025 թվականի սեպտեմբերի 4-ին՝ «Ազգային ֆիլմերի պետական ֆինանսավորման 2025 թվականի առաջին մրցույթի» շրջանակում։ Ընդհանուր մրցույթը տևել է 132 օր կամ 4 ամիս 8 օր:

Հաշվի առնելով մրցութային գործընթացի փուլերը՝ հայտերի ընդունում, գնահատում, հանձնաժողովների նիստեր, պայմանագրերի կնքում, նաև ֆինանսավորման բաշխում, ակնհայտ է, որ նույնիսկ եթե երկրորդ մրցույթը հայտարարվեր նոյեմբերին, դրա արդյունքները դրական սցենարով էլ տեղափոխվելու էին 2026 թվական։

Սա նշանակում է, որ 2025 թվականին երկրորդ մրցույթը փաստացի չի կայանում, ինչն արդեն խաթարում է ոլորտի բնականոն ռիթմը և օրենքով սահմանված պահանջի իրականացումը։

Ինչպես հայտնել են նախարարությունից «ԿինոՊրես»-ին

ՀՀ կրթության, գիտության, մշակույթի և սպորտի նախարարությունից «ԿինոՊրես»-ին տրամադրված պաշտոնական գրավոր տեղեկությունների համաձայն, երկրորդ մրցույթը նախատեսվում է հայտարարել «Կինեմատոգրաֆիայի մասին» օրենքում փոփոխություններ և լրացումներ կատարելու նախագծի ընդունումից հետո»։

Այսինքն՝ ֆիլմարտադրության պետական ֆինանսավորման երկրորդ մրցույթի անցկացումն այս պահին կախված է ապագա օրենսդրական փոփոխությունից, որը դեռ գտնվում է լրամշակման փուլում և չունի հաստատման վերջնաժամկետ։

Այս մոտեցումն արդեն հակասում է օրենքի տրամաբանությանը, քանի որ գործող իրավական կարգավորումները պետք է իրականացվեն անխափան մինչև նոր կարգավորումների ուժի մեջ մտնելը։

Իրավական ակնհայտ խախտում առաջին մրցույթի ընթացքում

Կարևոր է նշել, որ օրենքի խախտման խնդիրն առաջացել է ոչ միայն երկրորդ մրցույթի չանցկացմամբ, այլ նաև առաջինի կազմակերպման փուլում։

2025 թվականի ապրիլի 18-ին Հայաստանի կինոյի հիմնադրամի տնօրեն Դավիթ Բանուչյանը ստորագրել է «Ազգային ֆիլմերի նախագծերի պետական ֆինանսավորման տրամադրման մրցույթների կազմակերպման և անցկացման կանոնակարգը և հավելվածները հաստատելու և 29.04.2024 թվականին հաստատված «Կինոնկարների նախագծերի մրցույթների անցկացման և ֆինանսավորման» կանոնակարգը ուժը կորցրած ճանաչելու մասին» N 57-Լ հրամանը։

Սակայն այստեղ կա հիմնարար իրավական խնդիր․

• ՀՀ «Կինեմատոգրաֆիայի մասին» օրենքի 8-րդ հոդվածի 1-ին մասի 10-րդ կետը հստակ սահմանում է, որ ֆիլմարտադրության պետական ֆինանսավորման մրցույթների կազմակերպման և անցկացման կանոնակարգը հաստատելու լիազորությունը պատկանում է բացառապես ՀՀ կրթության, գիտության, մշակույթի և սպորտի նախարարությանը։
• Իսկ նույն օրենքի 9-րդ հոդվածի 1-ին մասի 4-րդ կետը սահմանում է, որ Հայաստանի կինոյի հիմնադրամը պարտավոր է մրցույթները կազմակերպել նախարարության կողմից հաստատված կանոնակարգի հիման վրա, ոչ թե իր կողմից այն սահմանել։

Այլ կերպ ասած՝ 2025 թվականի առաջին մրցույթը անցկացվել է ոչ իրավասու սուբյեկտի կողմից հաստատված կանոնակարգի հիման վրա, ինչը աղավաղում է մրցութային գործընթացի իրավաչափությունը։ Սա ոչ միայն ընթացակարգային սխալ է, այլ իրավական լուրջ խախտում։

Կասկածելի ձգձգում․ փակ շրջան, որը շահավետ է միայն համակարգին

Առաջին մրցույթը անցկացվել է օրենքին հակասող կարգով, իսկ երկրորդը չի անցկացվում՝ պատճառաբանությամբ, թե պետք է սպասել նոր օրենքի ընդունմանը։ Արդյունքում ձևավորվում է փակ շրջան՝ համակարգին ձեռնտու մի սցենարով․

1. Սկզբում՝ մրցույթը անցկացվում է ոչ օրինական հիմքով հաստատված կանոնակարգով,
2. Հետո՝ երկրորդ մրցույթը չի անցկացվում, քանի դեռ չի հաստատվել նոր օրենքը,
3. Իսկ օրենքի փոփոխությունների նախագիծը անշրջանակ երկարաձգվում է՝ առանց վերջնաժամկետի։

Այս շղթան ստեղծում է կազմակերպված կամ շահեկան ձգձգման տպավորություն, որի արդյունքում ոլորտը պահվում է անորոշության մեջ, իսկ ֆինանսավորման բաշխումը մնում է պետական կառույցների լիակատար վերահսկողության տակ՝ նվազագույն մրցակցությամբ և թափանցիկությամբ։

Որտե՞ղ է առաջանում օրենքի խախտումը

Քանի որ օրենքը պարտադրում է տարեկան առնվազն երկու մրցույթ, իսկ 2025-ին երկրորդ մրցույթը չի իրականացվում, և առաջինը կազմակերպվել է իրավական գերազանցմամբ, ապա առաջանում է օրենքի պահանջի չկատարման և խախտման փաստ։

Այս իրավիճակում պատասխանատվությունն ընկնում է ՀՀ կրթության, գիտության, մշակույթի և սպորտի նախարարության և Հայաստանի կինոյի հիմնադրամի վրա, որոնք պարտավոր էին ապահովել օրենքի կատարումը և մրցութային գործընթացների իրավաչափությունը։

Ինչ հետևանքներ ունի մեկ մրցույթով սահմանափակվելը

• Ֆինանսավորման ցիկլի խաթարում և արտադրական դադարներ,
• Նախագծերի կուտակում և մրցութային լրահոսերի խառնուրդ 2026-ին,
• Երիտասարդ և անկախ ստեղծագործողների դուրսմղում ոլորտից,
• Բյուջետային միջոցների նպատակային կատարման ռիսկերի ավելացում։

Այս հետևանքները ոլորտը դնում են ոչ միայն դանդաղ զարգացման ուղու վրա, այլ՝ կառուցվածքային անկայունության։

Փաստը մնում է փաստ․ 2025 թվականին ֆիլմարտադրության պետական ֆինանսավորման երկրորդ մրցույթի չանցկացումը հակասում է գործող օրենքի պահանջին, իսկ առաջին մրցույթի անցկացումը հիմնվել է օրենքի սահմանափակումները գերազանցած կարգի վրա։
Այս իրավիճակը ոչ միայն իրավական խնդիր է, այլ նաև համակարգային մոտեցման ցուցիչ, որը խաթարում է ոլորտի բնականոն զարգացումը և թուլացնում վստահությունը մրցութային մեխանիզմի նկատմամբ։