Ավարտվել է ՀՀ կրթության, գիտության, մշակույթի և սպորտի նախարարության կողմից հանրային քննարկման ներկայացված՝ ազգային ֆիլմերի նախագծերի պետական ֆինանսավորման տրամադրման մրցույթների կազմակերպման և անցկացման կանոնակարգի նախագծի քննարկման փուլը։ Քննարկումը տևել է 2026 թվականի մարտի 6-ից մինչև մարտի 21-ը։
Նախագիծը նպատակ ունի կարգավորել պետական ֆինանսավորման մրցութային գործընթացը՝ սահմանելով հայտերի ներկայացման, գնահատման և ֆինանսավորման հաստատման ընդհանուր մեխանիզմները։ Այն ներկայացվում է որպես «Կինեմատոգրաֆիայի մասին» օրենքի կիրարկումն ապահովող հիմնական ենթաօրենսդրական ակտերից մեկը։
Հանրային քննարկման հարթակում հրապարակվել են նաև առաջին մասնագիտական մեկնաբանությունները։ Դրանք վերաբերում են համատեղ արտադրության կարգավորմանը, վավերագրական ֆիլմերի գնահատման չափանիշների վերանայմանը, հայտերի փուլերում պահանջվող փաստաթղթերի հստակեցմանը և բյուջեի կառուցվածքի միջազգային համապատասխանությանը։
Առանձին առաջարկներով շեշտվել է միջազգային պրակտիկայում ընդունված բյուջետային բաղադրիչների՝ կառավարչական ծախսերի և պրոդյուսերական հոնորարի ներառման անհրաժեշտությունը, ինչպես նաև մատնանշվել են մի շարք ձևակերպումներ, որոնք կարող են երկիմաստ մեկնաբանությունների տեղիք տալ։
Միևնույն ժամանակ, քննարկման ավարտից հետո ակնհայտ է դառնում, որ նախագծի մի շարք առանցքային հարցեր մնում են բաց։
Առանցքային բացերից մեկը վերաբերում է պետական ֆինանսավորման պայմանագրին։ Չնայած նախագծով նախատեսվում է, որ մրցույթի հայտարարությունը պետք է ներառի ֆիլմարտադրողների հետ կնքվելիք պայմանագրի օրինակելի ձևը, հրապարակված փաստաթղթում այդ պայմանագիրը բացակայում է։ Սա նշանակում է, որ հանրային քննարկման փուլում ոլորտը հնարավորություն չի ունեցել գնահատել ֆինանսավորման իրական իրավական պայմանները։
Սա առավել կարևոր է այն պատճառով, որ արդեն իսկ հրապարակված նախարարություն–հիմնադրամ պայմանագրերը ցույց են տալիս ֆինանսավորման հստակ կիրառվող մոդել։ Այդ պայմանագրերով պետությունը ֆինանսավորումը տրամադրում է որպես դրամաշնորհ՝ 80 տոկոսը՝ որպես կանխավճար, իսկ մնացած մասը՝ արդյունքի հանձնման և ընդունման հետո։
Այս ֆոնի վրա նոր նախագծում առաջարկվող «եռամսյակային վճարումների պլանի» կիրառումը մնում է չհիմնավորված։ Կանոնակարգում նշվում է միայն, որ ֆինանսավորումը պետք է իրականացվի եռամսյակային պլանի համաձայն, սակայն բացակայում է բացատրությունը, թե ինչու է ընտրվել այդ մեխանիզմը և ինչպես է այն համադրվելու արդեն գործող 80/20 տրամաբանության հետ։
Այս պայմաններում արդեն գործող կանխավճարային մոդելը կարող է վերածվել մասնատված վճարումների շարքի։ Փաստացի նույն գումարը տրամադրվում է ավելի երկար ժամանակահատվածում՝ առանց դրա անհրաժեշտության հստակ հիմնավորման։
Հաշվի առնելով ֆիլմարտադրության գործընթացի առանձնահատկությունները՝ նման մոտեցումը կարող է առաջացնել գործնական խնդիրներ։ Արտադրության փուլում ծախսերը հաճախ կենտրոնացված են կարճ ժամանակահատվածում, և ֆինանսավորման մասնատումը կարող է ստիպել արտադրողներին ներգրավել լրացուցիչ միջոցներ կամ ստանձնել ֆինանսական պարտավորություններ՝ սպասելով հերթական վճարումներին։
Նախագծում առկա է նաև մեկ այլ վիճահարույց դրույթ։ Ըստ դրա՝ տվյալ տարվա չորրորդ եռամսյակում հայտարարված մրցույթում հաստատված նախագծերի պետական ֆինանսավորումը իրականացվում է արդեն հաջորդ ֆինանսական տարում։
Սակայն գործող օրենքով պետական ֆինանսավորումը պետք է իրականացվի տվյալ տարվա պետական բյուջեով նախատեսված տարեկան հատկացումների շրջանակում։ Այսինքն՝ ֆինանսավորումը կառուցված է տարեկան բյուջետային ցիկլի տրամաբանության վրա։
Այս պայմաններում ֆինանսավորման տեղափոխումը հաջորդ ֆինանսական տարի խախտում է այդ տրամաբանությունը՝ ստեղծելով իրավիճակ, որտեղ մրցույթի արդյունքներով առաջացող պարտավորությունները չեն համընկնում տվյալ տարվա բյուջետային պլանավորման հետ։
Արդյունքում առաջանում է ֆինանսական պլանավորման խզում․ նախագծերի քանակը չի սահմանափակվում առկա բյուջեով, այլ պարտավորությունները տեղափոխվում են հաջորդ շրջան, ինչը կարող է բերել բյուջետային բեռի կուտակման և մրցութային ֆոնդի բաշխման խեղաթյուրման։
Բացի այդ, փաստաթուղթը չի հստակեցնում նաև պետական աջակցության իրավական ձևաչափը՝ այն տրամադրվում է որպես դրամաշնորհ, պետական պատվեր, թե սուբսիդիա։ Մինչդեռ այս ձևաչափերը ունեն էական տարբերություններ՝ ինչպես պարտավորությունների, այնպես էլ վերահսկողության և հաշվետվողականության տեսանկյունից։
Միաժամանակ, գործող օրենքով հստակ սահմանվում է, որ պետական ֆինանսավորումը չի հանդիսանում պետական պատվեր։ Սա ենթադրում է, որ պետությունը տրամադրում է աջակցություն՝ դրամաշնորհային տրամաբանությամբ, այլ ոչ թե գնում է արդյունք։
Այս համատեքստում առաջարկվող մեխանիզմները՝ վճարումների մասնատումը և դրանց ժամանակացույցի վարչական վերահսկումը, կարող են փաստացի մոտեցնել համակարգը պետական պատվերի տրամաբանությանը՝ առանց դրա իրավական հստակ ձևակերպման։
Այսպիսով, թեև հանրային քննարկման փուլն ավարտվել է և ներկայացվել են առաջին մասնագիտական առաջարկները, նախագծի առանցքային հարցերը՝ պայմանագրային մոդելը, ֆինանսավորման տրամաբանությունը և աջակցության իրավական ձևաչափը, շարունակում են մնալ ոչ ամբողջությամբ հստակեցված։
