Այսօր՝ դեկտեմբերի 28-ին, տարբեր երկրներում, ներառյալ Հայաստանը, նշում են Կինոյի միջազգային օրը: 1895 թվականի այդ օրը լայն հանրությանը Լյումիեր եղբայրները ներկայացրել են Լա Սյոտա կայարան գնացքի ժամանման մասին պատմող ժապավենը: Այս միջոցառումը տեղի է ունեցել Փարիզում՝ Կապուցինների բուլվարում գտնվող սրճարանում: Հանդիսատեսները մուտքի համար պետք է վճարեին, այնպես որ դա սինեմատոգրաֆի առաջին վճարովի ցուցադրությունն էր:
Հայաստանում առաջին կինոցուցադրությունը կայացել է Երևանում՝ 1899 թվականին: Իսկ հայկական կինոյի օրը համարվում է ապրիլի 16-ը, քանի որ 1923 թվականին Խորհրդային Հայաստանի կառավարությունը դեկրետ ընդունեց «Կինոյի մասին» և ստեղծեց առաջին պետական կինոկազմակերպությունը:
«Գնացքի մեծ կողոպուտը»
1903
Թվում է, թե բոլոր ժամանակակից ֆիլմերը, ինչ-որ բանով պարտք են այս փոքրիկ համր կարճամետրաժ ժապավենին: Բանն այն է, որ դրանում առաջին անգամ իրականացվել է պարզ խնդիր՝ պատմել պատմություն: Ոչ թե առանձին պահ ցույց տալ, այլ բառացիորեն բացահայտել կինեմատոգրաֆի նառատիվ հնարավորությունը: Այս ֆիլմը բեմադրել և նկարահանել է Թոմաս Էդիսոնի կինոօպերատորներից մեկը՝ Բլեր Սմիթը: Չնայած այս նախագծի կարեւորությանը կինոյի համար, այն ունի ընդամենը 14 տեսարան, որոնք միացված են գծային մոնտաժով:
«Պոտյոմկին» զրահանավը»
1925
Ռեժիսոր Սերգեյ Էյզենշտեյնի «Պոտյոմկին» զրահանավը» ֆիլմն առաջին անգամ ցուցադրել է ամբողջ աշխարհի կինեմատոգրաֆիստներին, թե ինչպես կարելի է խաղալ նկարահանման կետերի, ռակուրսների եւ, ամենակարեւորը, մոնտաժի հետ (Էյզենշտեյնի «ատրակցիոնների մոնտաժի» տեսությունը): Այս համր ֆիլմում Էյզենշտեյնն արդեն ոչ թե պարզապես օբյեկտները հանում է միջին պլանից, այլ հանդիսատեսի մոտ ուժեղ զգացմունքներ է առաջացնում խոշոր պլանների օգնությամբ՝ հատուկ ցուցադրելով նկարի այս կամ այն պահերը:
«Ջազի երգիչը»
1927
Պատմության մեջ առաջին լիամետրաժ հնչունային ֆիլմը, որը սկիզբ դրեց հնչունային կինոյի դարաշրջանին եւ, համապատասխանաբար, ստիպեց համր ֆիլմերին հետին պլան անցնել, այդ թվում Չառլի Չապլինին խաղից դուրս հանեց: Չնայած նրան, որ «Ջազի երգիչը» ֆիլմի պատկերը սեւ ու սպիտակ է, հնչունային համադրման տեխնոլոգիան իր ժամանակին դարձրել է այս ֆիլմը տեխնոլոգիական նորույթ: Եվ չնայած ֆիլմում խոսակցական ռեպլիկները քիչ են, գլխավոր հերոսի կատարմամբ երգերը միայն երկուսն են, իսկ ինտերտիտրերը շատ հաճախ են հայտնվում, 1927 թվականի հոկտեմբերի 6-ը պաշտոնապես համարվում է հնչունային կինոյի ծննդյան օր:
«Բեքքի Շարփ»
1935
Կասեք «նորից հայուգեն են փնտրում», բայց այս անգամ իրոք պատմական պահ է: Պաշտոնապես առաջին գունավոր ֆիլմն ընդունված է համարել ամերիկահայ ռեժիսոր Ռուբեն Մամուլյանի «Բեքքի Շարփը», որը 1935 թվականին է էկրան բարձրացել:
«Քաղաքացի Քեյնը»
1941
Ռեժիսոր Օրսոն Ուելսի ֆիլմը, որը պարբերաբար հայտնվում է կինեմատոգրաֆի պատմության մեջ ամենանշանակալի ժապավենների ցուցակում, ազդարարել է անկախ կինեմատոգրաֆի կայացման մասին, որը կապված չէ երկար ձեռքերով ստուդիաների եւ պրոդյուսերների հետ: Օրսոն Ուելսը բացեց կինեմատոգրաֆի սահմանները, խախտեց ֆիլմերի նկարահանումների եւ սցենարի գրելու բոլոր հնարավոր կանոնները, դառնալով ուղենիշ եւ մասամբ ոգեշնչող ոչ միայն եվրոպական «նոր ալիքի», այլեւ Ֆրենսիս Ֆորդ Կոպոլայի, Մարտին Սկորսեզեի, Քվենտին Տարանտինոյի եւ շատ այլ կինոգործիչների համար:
«Պսիխո»
1960
1960 թվականին Ալֆրեդ Հիչկոկի նկարահանած «Պսիխո» թրիլերը կոչել են «հորրորի պապիկ»: Հենվելով Ռոբերտ Բլոխի համանուն նովելին՝ Հիչքոքը ֆիլմ է նկարահանել, որտեղ առավելագույնս բացահայտել է կինոարվեստի կարողությունը՝ պահպանել անհայտությունն ու մթնոլորտը շիկացնել օբյեկտների նկարահանման, տեղակայման ու շարժման, պլանի մեծության, հնչյունների, սյուժեի զարգացման տեմպերի միջոցով:
«8 ½»
1963
Իտալացի հայտնի ռեժիսոր Ֆեդերիկո Ֆելինին պատմություն է ստեղծել խեղված պրոդյուսերի մասին, որը որոշակի խնդիրներ է ունեցել իր վերջին նախագիծը գործարկելու թույլտվություն ստանալու հետ կապված: Ֆիլմը երազանքների, երևակայությունների և իրականության սյուրռեալիստական համադրություններն են, որոնք միահյուսված են այնպես, որ դիտողը պետք է ինքն իրեն հասկանա, թե ինչ ինչի հետ է կապված:
Ֆիլմի ազատ ձեւն օգնել է ապագա ռեժիսորներին դուրս գալ ավանդական, գծային պատմությունից: Այն բացել է սյուրռեալիստ ռեժիսորների բազմաթիվ սերունդների դռները, այդ թվում՝ Դեւիդ Լինչի, Թերրի Գիլիամի, Դարեն Արոնոֆսկու եւ Միշել Գոնդրիի:
«2001 թվականի տիեզերական ոդիսականը»
1969
Մեկ փոքրիկ քայլ մարդու համար, մեկ հսկա թռիչք հատուկ էֆեկտների ստեղծման ոլորտում: Սթենլի Կուբրիկը կինոաշխարհին ստիպել է վերաիմաստավորել հնարավորի սահմանները՝ էվոլյուցիայի իր հալյուցինոգեն պատկերով, երկու դատապարտված տիեզերագնացների եւ HAL անունով խոսող համակարգչի միջոցով:
Ֆիլմի իրական արժեքը ոչ այնքան նրա պատմության մեջ է, որքան օգտագործվող հատուկ էֆեկտների մեջ: Այդ տեխնիկան այդ ժամանակից ի վեր օգտագործվել է մի շարք գիտաֆանտաստիկ ֆիլմերում՝ սկսած Ջորջ Լուկասի «Աստղային պատերազմներից» եւ վերջացրած Ռիդլի Սքոթի «Օտարը» ֆիլմաշարով:
«Աստղային պատերազմներ»
1977
Ջորդ Լուկասը Սթենլի Կուբրիկից ավելի հեռուն է հասել՝ մարդկանց թույլ տալով հանգիստ ապրել հեռավոր գալակտիկայում եւ նույնիսկ մաքսանենգությամբ զբաղվել՝ ընդ որում ավանդաբար փրկելով արքայադուստրերին: Նա չի փորձել իր ֆիլմը լրացնել հավերժական փիլիսոփայությամբ, պարզապես հնարավորություն տալով հանդիսատեսին ուսումնասիրել ֆանտաստիկ աշխարհը եւ եզրակացություններ անել:
«Ո՞վ է դավել Ռոջեր ճագարին»
1988
Ռեժիսոր Ռոբերտ Զեմեկիսի նկարահանած ֆիլմը առաջինն էր, որտեղ համադրվել են գեղարվեստական ֆիլմի և մուլտֆիլմի պատկերները: Հեռուստատեսության անիմացիայի լայն տարածմամբ 1960-ականներից սկսած այս անիմացիոն ոլորտը դանդաղորեն դեգրադացվել է «առավոտյան շաբաթօրյա շոուներ» մակարդակին հասնելով: Այս թանկ ֆիլմը (70 միլիոն դոլարի արտադրության արժեքը, նույնիսկ ներկայիս չափանիշներով մեծ գումար է) ընկերության համար շատ ռիսկային քայլ էր, եւ ռիսկը հետագայում արդարացված էր գերազանց փոխհատուցմամբ:
«Խաղալիքների պատմություն»
1995
Պրեմիերայից առաջ իննսունականների մեջտեղում հայտնված մուլտֆիլմը պահպանում էր ինտրիգը, համոզելով, որ այնտեղ, հերոսների ստեղծողների խոստումների համաձայն, կերպարները չեն երգելու եւ պարելու ցանկացած առիթով, եւ այնտեղ ոչ մի արքայադուստր չի լինի: Բայց երբ մուլտֆիլմը հասավ էկրաններին պարզվեց, որ դա համակարգչային անիմացիա է, այլ ոչ թե նկարված:
Այդ պահից ի վեր որոշվել է ուժերի մեծ մասը ուղղել CG-անիմացիայի զարգացման վրա, որոնել անսովոր հերոսներ եւ տեղադրել նույն արտասովոր պատմության մեջ, ինչպես նաեւ կտրել հանդիսատեսի ուշադրությունը կերպարների կատարմամբ երգերից և ուղղել այն վառ եւ հիշարժան սաունդթրեքի վրա:
«Մատրիցա»
1999
Վաչովսկի եղբայրների ֆիլմը ոգեշնչվել է կիբեռպանկ ժանրի այլ նկարներից՝ «Սայրով վազող», «Տերմինատորը»: Սակայն հաշվի առնելով դրանում օգտագործված նկարահանումների տեխնոլոգիաների, վիզուալ էֆեկտները եւ մոնտաժը՝ Վաչովսկի կինեմատոգրաֆիստների ստեղծագործությունը ոչ միայն ինչ-որ առումով ընդհանրացնում է այն ամենը, ինչն արդեն հասցրել են հանել մարդկանց եւ մեքենաների փոխհարաբերությունների թեմայով: «Մատրիցան» կինոլեզույին նոր հնարավորություններ է բացել եւ ընդլայնել է գիտաֆանտաստիկ ժանրի սահմանները՝ դարձնելով, այդ թվում՝ մարդկանց եւ մեքենաների միջեւ հանդիսատեսի կողմից ընկալվող հոգեբանական սահմանը՝ ստիպելով կասկածել սեփական իրականության մեջ:
«Ավատար»
2009
Երբ Ջեյմս Քեմերոնի «Ավատարը» վերջապես վարձույթում է հայտնվել (ռեժիսորը նախագիծը մշակել է ավելի քան 15 տարի), նա այն ժամանակ շուռ է տվել բոլոր պատկերացումներն այն մասին, թե ինչպիսին կարող է լինել 21-րդ դարի կինոն: Առաջին հերթին, եթե 3D տեխնոլոգիան Քեմերոնից առաջ հատկապես հայտնի չէր, եւ, ընդհանրապես, այն էր, որ հանդիսատեսը տեսնում էր իր վրա փոքր-ինչ ծավալուն թռչող կաթիլներ կամ տերեւներ, ապա «Ավատարը» ցույց տվեց իսկապես խորը պատկեր, եւ հանդիսատեսը հասկացավ, որ 3D ակնոցները այդքան էլ վատ բան չեն: Երկրորդ՝ «Ավատարի» շնորհիվ CG տեխնոլոգիան, որն ավելի վաղ հիմնականում օգտագործվում էր անիմացիոն նկարների ստեղծման ժամանակ, անցել է խաղարկային կինո՝ դերասանների դեմքերը փոխարինելով համակարգչի վրա ստեղծված դիմակներով:
