Օրենքը դեռ չի գործում, բայց արդեն կիրառվում է. ենթագրերի պատմությունը Հայաստանում

2025 թվականի նոյեմբերի վերջին Հայաստանի իշխանությունները հայտարարեցին մի բան, որը ներկայացվեց որպես անվերապահ ձեռքբերում․ երկրի կինոթատրոններում օտարալեզու ֆիլմերն այժմ ցուցադրվում են հայերեն ենթագրերով։ Հայաստանի Հանրապետության կրթության, գիտության, մշակույթի և սպորտի նախարար Ժաննա Անդրեասյանը հրապարակեց լուսանկար «Խաբեության պատրանքը 3» ֆիլմի սեանսից, Ազգային ժողովի նախագահի տեղակալ Ռուբեն Ռուբինյանը նկարահանեց ուրախ տեսանյութ՝ նույն լուրը փոխանցելով։

Առաջին հայացքից՝ դրական նախաձեռնություն։ Հայերեն լեզու, հասանելիություն, պետական հոգածություն։ Սակայն այս հայտարարության մեջ կա մի հիմնարար խնդիր, որը չնկատել հնարավոր չէ․ այս պարտավորությունը օրենքով դեռևս չի գործում։

Նախապատմություն

Հայաստանի Հանրապետության «Կինեմատոգրաֆիայի մասին» օրենքը նախաձեռնվել է Ազգային ժողովի կողմից դեռևս 2019 թվականին և ընդունվել 2021-ին։ Օրենքի 16-րդ հոդվածում իսկապես ամրագրված է, որ օտարալեզու ֆիլմը կարող է ստանալ վարձութային վկայական միայն այն դեպքում, եթե «կատարված է ֆիլմի դասակարգումը և իրականացված է օտարալեզու ֆիլմի հայերեն կրկնօրինակումը և (կամ) տեսանելի ու հստակ ենթագրումը»՝ բացառությամբ ստեղծագործական որոշ դրվագների։ Սակայն նույն օրենքի անցումային դրույթներով հստակ սահմանված է, որ այս պահանջի պարտադիր կիրառումը հետաձգված է մինչև 2030 թվականի հունվարի 1-ը։ Սա պատահական կամ տեխնիկական ձևակերպում չէ։ Դա գիտակցված քաղաքական և իրավական որոշում է, որով օրենսդիրը շուկային տվել է ժամանակ՝ պատրաստվելու, ենթակառուցվածքներ ձևավորելու, որակ ապահովելու համար։

2021 թվականից մինչև այսօր այդ դրույթը չի փոփոխվել։ Ոչ Ազգային ժողովը, ոչ կառավարությունը օրենքում որևէ փոփոխություն չեն կատարել, որը կփոխեր 2030 թվականի ժամկետը։ Իրավական իրականությունն անփոփոխ է մնացել։ Այս ամենի մասին պատմում ենք քայլ առ քայլ:

2025 թ. հունվարի 8-ին Արամ Խաչատրյան համերգասրահում ՀՀ կրթության, գիտության, մշակույթի և սպորտի նախարար Ժաննա Անդրեասյանն ամփոփեց գերատեսչության 2024 թվականի աշխատանքները: «ԿինոՊրես»-ը հնչեցրեց հետևյալ հարցը՝ «Հայաստանի կինոթատրոններում ֆիլմերը արդեն 30 տարի ցուցադրվում են ռուսերեն, դա կապված է կինոթատրոնների պակասի հետ, հատկապես մարզերում: Դուք նշեցիք, որ մարզային կյանքի ակտիվացման համար և պատմամշակութային շենքերի հատկապես պահպանման հետ կապված նախարարությունը մեծ գործեր է կատարում: Մարզերում կան կինոթատրոններ, որոնք գտնվում են հուշարձանների տիրույթում, սակայն հանդիսանում են մասնավորեցված գույք, և այդ 30 տարիների ընթացքում գույքը մասնավորեցնում էր: Այդ կինոթատրոնները այսօր մնացել են դատարկ: Հայաստանի կինոյի հիմնադրամի բարեփոխման ծրագրում նշված է, որի կինոթատրոնների բացման տեսլական գոյություն ունի և ցանկանում էի, որ նշեք Ինչպե՞ս է նախարարությունը աջակցելու այս բարդ հարցում, որովհետև իսկապես բարդ է վերադարձնել մի այնպիսի գույք, որը փաստացի անվերադարձ է:»

Նախարարը արձագանքեց՝ «Ես սկզբունքային եմ համարում, որ հայերեն հեռարձակման պահանջը ոչ թե, ինչպես ընդունման պահին է նախատեսված եղել, գործի 2030 թվից այլ շատ ավելի վաղ՝ դա պետք է գործի արդեն այսօր, դա պետք է գործեր վաղուց:»

Հուլիսի 12-ին ՀՀ կրթության, գիտության, մշակույթի և սպորտի նախարարությունը նախաձեռնում է «Կինեմատոգրաֆիայի մասին» օրենքի և օրենքից բխող վարձութային վկայականի տրամադրման կարգի փոփոխություն: Նախագիծը մշակում է Հայաստանի կինոյի հիմնադրամը: Նախագիծը էականորեն փոխում էր կարգավորման տրամաբանությունը ֆիլմարտադրության արդյունքը դարձնելով պետական սեփականություն, Հայաստանի կինոյի հիմնադրամը ստանում էր ֆիլմերի արտադրության իրավունք, վարձութային վկայականնել դառնում էր «մահակ», որի միջոցով ֆիլմի լույս տեսնելը հարցականի տակ կարող էր դրվել:

Հուլիսի 15-ին «ԿինոՊրես»-ը 13 կետ պարունակող հարցումով դիմել էր ՀՀ ԿԳՄՍ նախարարություն «Կինեմատոգրաֆիայի մասին» օրենքի փոփոխությունների մասին պարզաբանում ստանալու նպատակով՝ հարցումը մնացել էր անպատասխան:

Կինեմատոգրաֆիական համայնքի կողմից տվյալ փոփոխությունների առաջարկը ընդունվեց թշնամաբար, ինչի կապակցությամբ ֆիլմարտադրողները օգոստոսի 8-ին հանդես եկան միասնական հայտարարությամբ, անընդունելի համարելով «Կինեմատոգրաֆիայի մասին» օրենքի փոփոխությունները, միևնույն ժամանակ վարձութային վկայականի տրամադրման կարգը մնաց ուշադրությունից դուրս: Օրենքի փոփոխությունները վերացնում էին նաև մինչև 2030 թվականի ժամկետը: Աղմուկից հետո ՀՀ ԿԳՄՍ նախարարությունը և Հայաստանի կինոյի հիմնադրմը նստեցին բանակցությունների սեղանի շուրջ կինոարտադրողների հետ, միևնույն ժամանակ վարձութային վկայականի շուրջ քննարկում այլևս տեղի չունեցավ:

Տեխնիկական պարզ լուծում

Սեպտեմբերի 10-ին Ազգային Ժողովը քննարկում էր «Լեզվի մասին» օրենքում լրացում կատարելու մասին նախագիծը, որի շրջանակում նիստը նախագահող Ռուբեն Ռուբինյանը օգտվելով քննարկման առիթից՝ անդրադարձավ նաև կինոթատրոններում լեզվի հարցին՝ «Անկախության հանրաքվեից անցել է 34 տարի, բայց մինչև հիմա մեր կինոթատրոններում ֆիլմերը ցուցադրվում են ռոիւսերեն թարգմանությամբ,: Մի հատ կինոթատրոն չկա, որ բոլոր ֆիլմերը հայերեն լինեն… Էս հարցը լուծում չունի՞:»: Հետաքրքրական է, որ թեման բարձրացվեց հենց այս փուլում՝ օրենքի փոփոխություն դեռ չներկայացված պայմաններում: Նախարար Անդրեասյանը հարցին արձագանքեց հետևյալ կերպ՝ «Մենք ներկայումս ներկայացնում ենք «Կինեմատոգրաֆիայի մասին» օրենքի փոփոխությունների նախագիծ, որը, հուսով եմ, մոտ ապագայում կհասնի Ազգային ժողով և մենք կկարողանանք այն քննարկել աշնանային նստաշրջանում, և դրանով առաջարկում ենք, որ այդ կարգավորումը ուժի մեջ մտնի 2026 թվականի հունվարից։ Տեխնոլոգիական լուծումները այսօր հնարավորություն են տալիս հայերեն ենթագրերով ֆիլմերի հեռարձակումը, որը շատ պարզ լուծում է և կարող է իրականացվել առանց մեծ ջանքերի՝ դառնա օրենսդրական պահանջ:»

Այնուամենայնիվ, 2025 թվականի հոկտեմբերի 23-ին կառավարությունը փոփոխություններ կատարեց վարձութային վկայականների տրամադրման կարգում։ Թղթի վրա խոսքը վերաբերում էր «ստուգման» մեխանիզմներին, բայց գործնականում փոխվեց ամբողջ տրամաբանությունը։ Եթե նախկինում վերահսկումը կառուցված էր փաստաթղթերի, հայտերի, հայտարարությունների և ֆիլմի պատճենի ներքին դիտման վրա, ապա նոր կարգով Հայաստանի կինոյի հիմնադրամը ստացավ հնարավորություն փաստացի ստուգելու ենթագրերի կամ կրկնօրինակման առկայությունը հենց առաջին հանրային ցուցադրության ժամանակ՝ կինոթատրոնում։

Սա կարևոր հանգամանք է, քանի որ Հայաստանում առանձին նախնական կամ փակ ցուցադրությունների ինստիտուտ գոյություն չունի։ Առաջին ցուցադրությունը հենց պրեմիերան է, հենց այն պահը, երբ ֆիլմը ցուցադրվում է հանդիսատեսին։ Այսինքն՝ օրենքի «կատարումը» ֆիքսվում է ոչ թե նախապես, այլ այն պահին, երբ ֆիլմն արդեն ցուցադրվում է հանրությանը։

Սրանով ստեղծվել է վտանգավոր իրավական շեղում։ Պետական մարմինը փաստացի սկսել է կիրառել մի պահանջ, որը օրենքով դեռևս պարտադիր չէ։ Ենթագրերի առկայությունը, անկախ դրանց լեզվական որակից, դառնում է բավարար հիմք օրենքի «կատարված» համարվելու համար։ Կինեմատոգրաֆիայի ոլորտային օրենքը չի սահմանում լեզվական կամ խմբագրական որակի չափանիշներ։ Այն խոսում է միայն «տեսանելի և հստակ» ենթագրերի մասին՝ տեխնիկական, ոչ թե լեզվական իմաստով։

Հոկտեմբերի 27-ին «ԿինոՊրես»-ը նոր հարցում է ուղարկում ՀՀ ԿԳՄՍ նախարարություն 6 կետ պարունակող նոր հարցադրումներով, որից առաջինն է «2025 թ. հունվարի 8-ի Ձեր ասուլիսի ժամանակ Դուք ասացիք, որ «Ես սկզբունքային եմ համարում, որ հայերեն հեռարձակման պահանջը ոչ թե, ինչպես ընդունման պահին է նախատեսված եղել, գործի 2030 թվից այլ շատ ավելի վաղ՝ դա պետք է գործի արդեն այսօր, դա պետք է գործեր վաղուց»: Ե՞րբ է նախատեսվում օրենքի այս հատվածի փոփոխության նախաձեռնությունը: Ե՞րբ է այն ներկայացվելու Ազգային Ժողով:»

Կրկին թողնելով անպատասխան հուլիսյան հարցադրումները ՀՀ ԿԳՄՍ նախարարությունը հոկտեմբերի 30-ին փաստում է, որ օրենքի գործող փոփոխություն դեռևս առկա չէ և 2030 թ. մնում է անփոփոխ՝ ««Կինեմատոգրաֆիայի մասին» օրենքի 16-րդ հոդվածի 2-րդ մասի 2-րդ կետի առնչությամբ օրենքի 28-րդ հոդվածի 1-ին մասով սահմանված ժամկետի կարգավորումը ներառված է «Կինեմատոգրաֆիայի մասին» օրենքում փոփոխություններ և լրացումներ կատարելու մասին» ՀՀ օրենքի նախագծում, որը նախատեսվում է Ազգային Ժողով ներկայացնել շահագրգիռ կողմերի և հանրության հետ քննարկումներն ավարտելուց հետո՝ ընթացակարգի համաձայն:»

Այստեղ տեղի է ունենում ճեղքվածք, քանի որ վարձութային վկայականի կարգը նախատեսում է անմիջական կիրառություն, իսկ օրենքը դեռ թույլ չի տալիս նման գործողություն կատարել: Հաշվի առնելով օրենքի գերակայության սկզբունքը Հայաստանի կինոյի հիմնադրամը չի կարող պահանջել ենթագրում:

Նոյեմբերի 18-ին Հայաստանի կինոյի հիմնադրամը և Հայաստանի Հանրապետոթյան կրթության, գիտության, մշակությի և սպորտի նախարությունը նարածում են հաղորդագրություն՝ ներկայացնելով նախաձեռնությունը որպես օրենքով գործող պահանջ: Նույն օրը նախարար Անդրեասյանը իր ֆեյսբուքյան էջում գրառում է կատարում՝

Հետևանքներ

Այս իրավիճակի գործնական հետևանքները արդեն տեսանելի են։ Նախարարի հրապարակման տակ հայտնվեցին մեկնաբանություններ, որոնք մտահոգություն էին հայտնում ենթագրերի որակի մասով: Մեկնաբանություններից մեկում ասվում էր՝

«ԿինոՊրես»-ը անձամբ ներկա է եղել Ինտերֆիլմ Դիսթրիբյուշն ընկերության կողմից Հայաստանում տարածվող «Խաբեության պատրանքը 3» (Now You See Me: Now You Don’t) ֆիլմի ցուցադրությանը, որի լուսանկարն էլ հրապարակել էին հիմնադրամը, նախարարությունը և նախարարը։ Ֆիլմը ցուցադրվում էր հայերեն ենթագրերով, սակայն դրանց որակը լուրջ հարցեր էր առաջացնում։ Էկրանին միաժամանակ հանդիպում էին հայերեն, ռուսերեն և անգլերեն տեքստեր, նախադասությունները կառուցված էին կոտրված, ոչ բնական ձևով, բառապաշարը հաճախ չէր համապատասխանում բովանդակությանը, կիրառվել էր ենթագրերի ընդունված ոչ ստանդարտ ընթեռնելի տառատեսակ։ Ընդհանուր տպավորությունն այն էր, որ գործ ունենք մեքենայական, ավտոմատ թարգմանության հետ, ոչ թե խմբագրված և մշակված լեզվական աշխատանքի։

Նկատելի էր նաև, որ ֆիլմի պաստառին նշված դերասանների անունների ուղղագրությունը չէր համընկնում ֆիլմի թարգմանված տիտրերում օգտագործված անունների հետ, ինչը ևս վկայում է թարգմանության ոչ համակարգված և ոչ խմբագրված բնույթի մասին։

Փաստացի՝ իրականացվեց այն ինչ բարձրաձայնել էր նախարարը՝ «Տեխնոլոգիական լուծումները այսօր հնարավորություն են տալիս հայերեն ենթագրերով ֆիլմերի հեռարձակումը, որը շատ պարզ լուծում է և կարող է իրականացվել առանց մեծ ջանքերի»: Ֆորմալ առումով պահանջը կատարված էր։ Ենթագրերը տեսանելի էին, ընթեռնելի էին։ Իրավական տեսանկյունից՝ «բոլոր պայմանները բավարարված էին»։ Բայց բովանդակային առումով օրենքի նպատակն ամբողջությամբ դատարկվել էր։

Վարձույթում ենթագրերով ցուցադրվող ֆիլմերի և կինոռեեստրի ուսումնասիրության արդյունքում պարզ է դառնում, որ ենթագրերի պահանջը դրվում է միայն ՀՀ ռեզիդենտ կազմակերպությունների վրա՝ դրանցից են Warner Bros., Paramount, Universal ընկերությունների ներկայացուցիչ Ինտերֆիլմ Դիսթրիբյուշնը, Գրին Ֆիլմսը, Անտիպոդ Սեյլզ Ինտերնեյշնլը և այլոք:

Հոկտեմբերի 27-ի «ԿինոՊրես»-ի հարցման մեկ այլ հարցադրմանը՝ «Նախարարությունը 2025 թ. հուլիսին «Կինեմատոգրաֆիայի մասին» օրենքի փոփոխության փորձ կատարեց և բախվեց կինոգործիչների առանց չափազանցման հզոր դիմադրության ալիքի: Ի՞նչ աշխատանքներ է կատարել նախարարությունը և ե՞րբ է ներկայացնելու նախագծի լրամշակված տարբերակը:» նախարարությունը պատասխանել էր հետևյալ կերպ՝ ««Կինեմատոգրաֆիայի մասին» օրենքում փոփոխություններ և լրացումներ կատարելու մասին» ՀՀ օրենքի նախագիծը ներկայում լրամշակման փուլում է և կինոգործիչների հետ քննարկումները ավարտելուց հետո՝ մեկամսյա ժամկետում կներկայացվի հանրությանը և շահագրգիռ կողմերին:»

Դեկտեմբերի 16-ին ՀՀ կառավարությունը տարածեց տեսանյութ, որտեղ Հայաստանի կինոյի հիմնադրամի տնօրեն Դավիթ Բանուչյանը պնդում է, որ կառավարության և մասնավոր ընկերությունների հետ հարաբերությունների շնորհիվ հնարավոր է դարձել արդեն այսօր կիրառել հայերեն ենթագրերը: «Չնայած, որ օրենքը նախատեսված է, որ 2030 թվականից պետք է գործարկվի, այսինքն հիմնական մասը, որ ամբողջությամբ 100%-ով պետք է ենթագրերը հայերեն լինեն, Հայաստանի կինոյի հիմնադրամը և կառավարության մեր գործընկերների հետ, մեր հարաբերություններում հասկացանք, որ մասնավորի հետ մեր հարաբերությունների շրջանակում կարող ենք սկսել արդեն այս գործընթացը:»

Միևնույն ժամանակ տեսանյութը հաղորդում է, որ օրենսդրական փոփոխությունը ուժի մեջ կմտնի 2026 թվականի հունվարից: Այստեղից հարց է առաջանում, տարեվերջին մնում է հաշված օրեր՝ հրապարակված օրենսդրական նախագիծ կամ Ազգային ժողովի օրակարգում ընդգրկված փոփոխություն այս պահին առկա չէ:

Սա հենց այն կարմիր գիծն է, որը հատվել է։ Երբ նորմը սկսում են կիրառել ավելի վաղ, առանց պատրաստվածության և առանց չափորոշիչների, շուկան արձագանքում է նվազագույն դիմադրության ճանապարհով։ Ստեղծվում են պարզապես ենթագրեր, ոչ թե ենթագրեր հանդիսատեսի համար։ Իսկ դրանից հետո այլընտրանք այլևս չի մնում, բացի պահանջների հետագա խստացումից, վերահսկողության ուժեղացումից և ճնշման մեծացումից դիստրիբյուտորների վրա։

Կարևոր է շեշտել՝ խնդիրը դիստրիբյուտորները կամ կինոթատրոնները չեն։ Նրանք գործում են վարչական կախվածության պայմաններում, քանի որ առանց վարձութային վկայականի ֆիլմի ցուցադրումն ուղղակի անհնար է, սակայն հիմք ընդունելով օրենքի գերակայությունը, Հայաստանի կինոյի հիմնադրամը չունի իրավական հիմք դիստրիբյուտորներից պահանջելու ենթագրերի վերաբերյալ հայտարարություն՝ դա ներկայացնելով որպես պարտադիր պայման, քանի դեռ օրենքը չի փոփոխվել։ Խնդիրը պետական կառավարման մակարդակում է, որտեղ օրենքի հստակ ժամանակացույցը փոխարինվել է վարչական կամքով և հրապարակային մանիպուլյացիայով։

Այս բոլոր հրապարակային հայտարարությունների, տեսանյութերի և հաղորդագրությունների ֆոնին «Կինեմատոգրաֆիայի մասին» օրենքի տեքստը մնում է անփոփոխ։ Օրենքով սահմանված ժամկետը՝ 2030 թվականը, չի փոխվել, սակայն դրա կիրառման փորձը փաստացի արդեն իրականացվում է վարչական մեխանիզմների միջոցով։

Այս պայմաններում դիստրիբյուտորները ստիպված գործում ոչ թե օրենքի, այլ փաստացի վարչական պահանջների շրջանակում՝ սահմանափակվելով դրանց ձևական կատարմամբ։ Արդյունքում գերակշռում է ֆորմալիզմը, որտեղ ենթագրերի առկայությունը դառնում է ինքնանպատակ, իսկ դրանց որակը՝ երկրորդական։

Այս մոտեցման հիմնական հետևանքի արդյունքում տուժում է հանդիսատեսը, որը ստանում է ոչ մշակված, ոչ խմբագրված և հաճախ անորակ ենթագրեր՝ մի գործընթացի արդյունքում, որը ներկայացվում է որպես ձեռքբերում, բայց իրականում չի ծառայում ո՛չ լեզվին, ո՛չ մշակույթին։

Այսօր Հայաստանում ունենք մի իրավիճակ, երբ պետական մարմինները հրապարակայնորեն հայտարարում են օրենքի «գործարկման» մասին, մինչդեռ հենց նույն օրենքը այդ գործարկումը հետաձգել է մինչև 2030 թվականը։ Սա լեզվի, մշակույթի կամ ենթագրերի հարց չէ։ Սա օրենքի գերակայության հարց է։

Երբ օրենքը սկսում են կիրառել մինչև դրա ուժի մեջ մտնելը, դա արդեն նախադեպ է։ Իսկ նման նախադեպերը մշակութային քաղաքականություն չեն ստեղծում։ Դրանք քանդում են իրավական համակարգի հանդեպ վստահությունը։