ՀՀ կրթության, գիտության, մշակույթի և սպորտի նախարարությունը հանրային քննարկման է ներկայացրել «Կինեմատոգրաֆիայի մասին» օրենքում փոփոխություններ և լրացումներ կատարելու մասին օրենքի նախագիծը։ Հանրային քննարկման հարթակում հրապարակված տվյալների համաձայն՝ քննարկումը տևելու է 2026 թվականի մարտի 5-ից մինչև մարտի 20-ը։ Խոսքը վերաբերում է 2021 թվականին ընդունված «Կինեմատոգրաֆիայի մասին» օրենքի վերանայմանը, որի մի շարք դրույթներ այժմ առաջարկվում է հստակեցնել, վերաձևակերպել կամ ուժը կորցրած ճանաչել։
Նախագծի հիմնավորման մեջ նշվում է, որ փոփոխությունների անհրաժեշտությունը պայմանավորված է թե՛ իրավական, թե՛ գործնական պատճառներով։ Ըստ հեղինակների՝ գործող օրենքում առկա մի շարք հիմնական հասկացություններ իրենց բովանդակությամբ լիովին չեն համընկնում Հայաստանի Հանրապետության օրենսդրական դաշտում կիրառվող ձևակերպումների հետ։ Այդ անհամապատասխանությունը, նախարարության գնահատմամբ, խոչընդոտում է օրենքի հստակ ընկալմանը և դրա կիրառմանը գործնական միջավայրում։
Առաջարկվող փոփոխությունների ընդհանուր տրամաբանությունը կապված է կինեմատոգրաֆիայի ոլորտի կարգավորումները արդիականացնելու փորձի հետ։ Խոսքը միայն բառապաշարի ճշգրտման մասին չէ։ Նախագիծը միաժամանակ անդրադառնում է ոլորտի կառավարման, պետական աջակցության, կինոժառանգության պահպանման և ազգային ֆիլմի սահմանման հետ կապված մի շարք սկզբունքային ուղղությունների։ Այս իմաստով այն կարելի է դիտարկել ոչ միայն որպես տեխնիկական շտկումների փաթեթ, այլ նաև որպես գործող համակարգը վերաձևակերպելու նախաձեռնություն։
Փոփոխությունների կարևոր ուղղություններից մեկը վերաբերում է հիմնական տերմինների վերանայմանը։ Նախագծում առաջարկվում է նոր խմբագրությամբ ներկայացնել այնպիսի հասկացություններ, ինչպիսիք են «կինոթատրոն»-ը, «կինոփառատոն»-ը, «ֆիլմի ցուցադրում»-ը, «ֆիլմ տարածողը» և «ֆիլմ ցուցադրողը»։ Ընդհանուր մոտեցումն այն է, որ ոլորտում կիրառվող սահմանումները պետք է համապատասխանեն ոչ միայն իրավական տրամաբանությանը, այլ նաև շուկայի և մասնագիտական պրակտիկայի իրական պայմաններին։
Առանձնահատուկ տեղ ունի նաև «ազգային ֆիլմ» հասկացության վերանայումը։ Նախագիծը փորձում է ավելի հստակ սահմանել, թե ինչ պայմանների դեպքում ֆիլմը կարող է համարվել ազգային։ Սա կարևոր է ոչ միայն մշակութային քաղաքականության տեսանկյունից, այլ նաև պետական աջակցության մեխանիզմների, գրանցման և ոլորտային վիճակագրության համար։
Նույնքան կարևոր ուղղություն է պետական ֆինանսավորման տրամաբանության հստակեցումը։ Փաստաթուղթը անդրադառնում է պետական ֆինանսավորման հասկացությանը, դրամագլխի գործառույթներին, ինչպես նաև այն սկզբունքին, թե ինչպես պետք է օգտագործվեն կամ փոխանցվեն տվյալ տարում չօգտագործված միջոցները։ Առանձին շեշտադրում կա նաև ներդրումների մասնակի վերադարձի մեխանիզմի վրա, որը կինոարտադրության խթանման կարևոր գործիքներից մեկն է դիտարկվում։
Նախագիծը վերադառնում է նաև ազգային մարմնի դերին և լիազորություններին։ Հիմնավորման համաձայն՝ օրենքում պետք է ավելի հստակ արտահայտվի, թե ինչ ինստիտուցիոնալ դեր ունի ոլորտի աջակցող մարմինը, ինչպիսի լիազորություններ կարող է իրականացնել և ինչ գործառույթներ են նրան վերապահվում կինոժառանգության, թվայնացման, պետական աջակցության և այլ ուղղություններով։ Այս մասում փոփոխությունները վերաբերում են նաև խորհրդի ձևավորման որոշ սկզբունքների վերանայմանը։
Նախատեսվում է հստակեցնել ազգային մարմնի ինստիտուցիոնալ գործառույթները և ամրագրել, որ այն կարող է հանդես գալ նաև որպես կինեմատոգրաֆիայի ոլորտում հեղինակների գույքային իրավունքների կոլեկտիվ կառավարման կազմակերպություն։
Առաջարկվող փաթեթը ներառում է նաև կինոռեեստրի, կինոժառանգության պահպանման և վերականգնման հարցեր։ Ընդհանուր տրամաբանությունն այն է, որ կինեմատոգրաֆիայի մասին օրենքը պետք է արձագանքի ոչ միայն արտադրության և ցուցադրման, այլ նաև պահպանության, հաշվառման և մշակութային ժառանգության կառավարման խնդիրներին։
Նախագծի հեղինակները նշում են, որ այն մշակվել է Հայաստանի Հանրապետության կրթության, գիտության, մշակույթի և սպորտի նախարարության և Հայաստանի կինոյի հիմնադրամի մասնագետների կողմից։
Քանի որ փաստաթուղթը ներկայացվել է հանրային քննարկման, ոլորտի ներկայացուցիչները՝ պրոդյուսերներ, ռեժիսորներ, դիստրիբյուտորներ, ցուցադրողներ, իրավաբաններ և հետազոտողներ, այժմ հնարավորություն ունեն ներկայացնելու իրենց դիտարկումներն ու առաջարկությունները։ Սա այն փուլն է, երբ մասնագիտական արձագանքը կարող է կարևոր դեր ունենալ վերջնական ձևակերպումների վրա ազդելու հարցում։
«Կինեմատոգրաֆիայի մասին» օրենքում առաջարկվող փոփոխությունները, անկախ հետագա գնահատականներից, վերաբերում են ոլորտի կառավարման և կարգավորման հիմնարար շրջանակին։ Այդ պատճառով նախաձեռնությունը պահանջում է ուշադիր ընթերցում և մասնագիտական քննարկում՝ հատկապես այն միջավայրում, որտեղ իրավական ձևակերպումները հաճախ անմիջականորեն ազդում են արտադրության, ցուցադրման, ֆինանսավորման և մշակութային քաղաքականության գործնական ընթացքի վրա։
