Հայաստանի կինոյի պետական աջակցության համակարգը կարող է մտնել նոր կարգավորման փուլ։ ՀՀ կրթության, գիտության, մշակույթի և սպորտի նախարարությունը հանրային քննարկման է ներկայացրել նախարարի հրամանի նախագիծ, որով առաջարկվում է հաստատել ազգային ֆիլմերի նախագծերի պետական ֆինանսավորման տրամադրման մրցույթների կազմակերպման և անցկացման կանոնակարգը։ Սա այն փաստաթղթերից է, որը կարող է էական ազդեցություն ունենալ ոչ միայն ֆինանսավորման տեխնիկական մեխանիզմների, այլև ամբողջ ոլորտի ինստիտուցիոնալ տրամաբանության վրա։
Խոսքը «Ազգային ֆիլմերի նախագծերի պետական ֆինանսավորման տրամադրման մրցույթների կազմակերպման և անցկացման կանոնակարգը հաստատելու մասին» հրամանի նախագծի մասին է, որը հրապարակվել է իրավական ակտերի նախագծերի հրապարակման միասնական հարթակում՝ հանրային քննարկման նպատակով։ Քննարկման ժամկետը սահմանված է 2026 թվականի մարտի 6-ից մինչև մարտի 21-ը։ Նախագծի տեսակը հրաման է, ոլորտը՝ մշակութային, իսկ պատասխանատու գերատեսչությունը՝ ԿԳՄՍ նախարարությունը։
Նախագծի հիմնավորման համաձայն՝ դրա ընդունման անհրաժեշտությունը բխում է «Կինեմատոգրաֆիայի մասին» օրենքի կիրարկումն ապահովելու, ազգային ֆիլմերի ստեղծման աջակցության մեխանիզմները կանոնակարգելու, պետական և մասնավոր դերակատարների իրավունքներն ու պարտականությունները հստակեցնելու, ինչպես նաև ոլորտում տնտեսական ակտիվությունը և միջազգային համագործակցությունը խթանելու խնդրից։ Այլ կերպ ասած՝ պետությունը փորձում է գործող, բայց մինչ այժմ ոչ լիարժեք հստակեցված համակարգը բերել ավելի ձևակերպված և կանխատեսելի դաշտ։
Փաստաթուղթը ներկայացվում է որպես պատասխան մի շարք համակարգային խնդիրների։ Հիմնավորման մեջ ուղիղ նշվում է, որ ներկայումս բավարար չափով հստակեցված չեն պետական ֆինանսական աջակցության պայմաններն ու ձևաչափերը, ոլորտի առաջնահերթություններն ու կինոնախագծերի ընտրության չափորոշիչները։ Այդ անորոշությունը, ըստ նախագծի հեղինակների, չի բխում ոչ շահառուների, ոչ էլ ժամանակակից ֆիլմարտադրության պահանջներից։ Այս իմաստով նախաձեռնությունը կարելի է դիտել որպես փորձ՝ մրցութային ֆինանսավորումը դուրս բերելու ավելի հստակ ընթացակարգային շրջանակի մեջ։
Նախագծով առաջարկվող մոտեցումը ընդհանուր առմամբ կառուցված է այն գաղափարի շուրջ, որ ազգային ֆիլմերի պետական աջակցությունը պետք է իրականացվի մրցութային, փուլային և ինստիտուցիոնալացված ձևաչափով։ Այն փորձում է մեկ փաստաթղթում հավաքել մրցույթների կազմակերպման տրամաբանությունը, հայտերի ներկայացման և գնահատման սկզբունքները, ֆինանսավորման փուլերը, ինչպես նաև ազգային մարմնի, աշխատանքային խմբերի ու փորձագիտական հանձնախմբերի դերաբաշխումը։ Այս տրամաբանությամբ պետությունը ոչ միայն բաշխում է միջոցներ, այլ փորձում է սահմանել այն վարչական միջավայրը, որտեղ այդ միջոցները պետք է բաշխվեն։
Միևնույն ժամանակ, նախագծի հրապարակումը նաև ավելի լայն հարց է առաջ բերում ոլորտի համար. արդյո՞ք խոսքը իսկապես նոր, փոփոխված համակարգի ձևավորման մասին է, թե գործող մոդելի ավելի հստակ իրավական փաթեթավորման։ Առայժմ տպավորությունն այն է, որ պետությունը ձգտում է ոչ այնքան զրոյից ստեղծել նոր կառուցվածք, որքան իրավական տեսք տալ այն մեխանիզմներին, որոնք տարբեր ձևերով արդեն գործել են կամ գործնականում կիրառվել են վերջին տարիներին։ Սա ինքնին բացասական հանգամանք չէ, քանի որ ցանկացած համակարգի համար կարևոր է իրավական որոշակիությունը, բայց մասնագիտական դաշտի համար առանցքային է հասկանալ՝ արդյոք նոր կանոնակարգը փոխում է խաղի կանոնները, թե պարզապես ֆիքսում է արդեն գոյություն ունեցող հարաբերությունները։
Հրապարակված հիմնավորման մեջ շեշտվում է նաև, որ նոր կարգավորումը պետք է նպաստի ազգային ֆիլմերի ստեղծման համար բարենպաստ և հավասար պայմանների ձևավորմանը, մրցակցային միջավայրի զարգացմանը և հայկական կինոարտադրանքի միջազգային մրցունակության բարձրացմանը։ Այդ նպատակադրումը կարևոր է հատկապես այն պայմաններում, երբ հայկական կինոյի պետական աջակցությունը վաղուց դուրս է եկել զուտ մշակութային խրախուսման տրամաբանությունից և դարձել է նաև արդյունաբերական, տնտեսական և միջազգային ներկայության հարց։
Առանձնահատուկ ուշադրության է արժանի նաև այն, որ նախագծի մշակումը ներկայացվում է ոչ միայն որպես նախարարության վարչական աշխատանք։ Նշվում է, որ դրա պատրաստմանը մասնակցել են նաև Հայաստանի կինոյի հիմնադրամը և կինոգործիչների աշխատանքային խումբը, իսկ առանձին հաղորդմամբ ընդգծվել է, որ նախագծի վրա համատեղ աշխատել են ոլորտի մի շարք ներկայացուցիչներ, այդ թվում՝ Արմինե Անդան, Կարինե Սիմոնյանը, Տիգրան Առաքելյանը և Րաֆֆի Մովսիսյանը։ Բացի այդ, նախագիծը, ըստ հաղորդման, քննարկվել է նաև պրոֆեսիոնալ գիլդիաների, ասոցիացիաների և ոլորտի այլ մասնակիցների հետ։ Սա կարևոր ազդակ է, որովհետև կինոյի պետական քաղաքականության արդյունավետությունը կախված է ոչ միայն նորմատիվ ձևակերպումներից, այլև այն բանից, թե որքանով է մասնագիտական դաշտը ներգրավված դրանց մշակման մեջ։
Նույնքան կարևոր է նաև ինստիտուցիոնալ ենթատեքստը։ Եթե կանոնակարգը ընդունվի, այն կարող է դառնալ պետական ֆինանսավորման հետագա ճարտարապետության առանցքային հենասյուներից մեկը՝ հստակեցնելով, թե ինչ սկզբունքներով են ընտրվելու նախագծերը, ինչ դեր ունի ազգային մարմինը, ինչպես են ձևավորվելու փորձագիտական օղակները և ինչ հերթականությամբ է աշխատելու ամբողջ մրցութային համակարգը։ Այս առումով նախագիծը վերաբերում է ոչ միայն առանձին մրցույթների կազմակերպմանը, այլև պետական աջակցության ամբողջ կառավարման մշակույթին։
Նախագծի հրապարակումը հանրային քննարկման դաշտ է բերում ազգային ֆիլմերի պետական ֆինանսավորման մրցութային կարգավորման հարցը։ Այս փուլը կարևոր է նրանով, որ հնարավորություն է ստեղծում ոլորտի մասնակիցների համար ծանոթանալու առաջարկվող մոտեցումներին և ներկայացնելու իրենց դիտարկումները մինչև փաստաթղթի վերջնական ընդունումը։
