ՀՀ կրթության, գիտության, մշակույթի և սպորտի նախարարությունը հոկտեմբերի 1-ին հանրային քննարկման է ներկայացրել «Կինեմատոգրաֆիայի մասին» օրենքում փոփոխություններ և լրացումներ կատարելու նախագիծը։ Փաստաթղթով առաջարկվում է ընդլայնել Հայաստանի կինոյի հիմնադրամի լիազորությունները, փոխել պետական ֆինանսավորման և ազգային ֆիլմի ճանաչման կարգը, ինչպես նաև նոր ֆինանսական պարտավորություններ սահմանել ֆիլմ ցուցադրողների համար։ Հանրային քննարկումը կշարունակվի մինչև հոկտեմբերի 17-ը։
Նախարարության և Կինոյի հիմնադրամի մասնագետների մշակած նախագծի հիմնավորմամբ՝ փոփոխությունների նպատակը գործող օրենսդրության բացերի վերացումն ու պետական աջակցության համակարգի կատարելագործումն է։ Սակայն առաջարկվող կարգավորումներից մեկը նախատեսում է կինեմատոգրաֆիայի ոլորտում ֆինանսական և վարչական լիազորությունների հետագա կենտրոնացում հենց Կինոյի հիմնադրամում։
Նախագծով առաջարկվում է հիմնադրամին վերապահել ազգային ֆիլմի կարգավիճակի տրամադրման և դադարեցման իրավունքը։ Գործող օրենքով հիմնադրամն արդեն կազմակերպում է պետական ֆինանսավորման մրցույթները, վերահսկում հատկացված միջոցների նպատակային օգտագործումը, տրամադրում և դադարեցնում համատեղ արտադրության կարգավիճակը, ինչպես նաև ֆիլմերի վարձութային վկայականները։ Նոր կարգավորման ընդունման դեպքում նույն կառույցը կորոշի նաև, թե որ ֆիլմը կարող է ճանաչվել ազգային և օգտվել այդ կարգավիճակով նախատեսված առավելություններից։
Այսպիսով, պետական ֆինանսավորման մրցույթների կազմակերպումից մինչև ֆիլմի իրավական կարգավիճակի ճանաչումն ու տարածման թույլտվության տրամադրումը հիմնական գործընթացները կհայտնվեն մեկ կազմակերպության իրավասության ներքո։ Հիմնադրամը կարող է ազգային ֆիլմի կարգավիճակի վերաբերյալ որոշում կայացնել նաև այն ֆիլմերի համար, որոնք աջակցություն են ստացել իր կազմակերպած մրցույթների արդյունքում։ Սա առաջացնում է շահերի բախման կանխարգելման և լիազորությունների տարանջատման հարցեր։ Թեև գործող օրենքի 9-րդ հոդվածը հիմնադրամին պարտավորեցնում է ապահովել շահերի բախման կառավարելիությունը, նոր նախագիծը չի նախատեսում ընդլայնվող լիազորությունների իրականացման անկախ գնահատման կամ փոխկապակցված որոշումների տարանջատման հատուկ մեխանիզմներ։
Հատկանշական է, որ գործող օրենքի 10-րդ հոդվածով Կինոյի հիմնադրամը սահմանվում է որպես աջակցող կազմակերպություն։ Մինչդեռ նախատեսվող փոփոխությամբ այն ստանում է պետական կառավարման մարմնին բնորոշ ևս մեկ վարչական լիազորություն։ Արդյունքում նախարարությունից կազմակերպականորեն առանձնացված հիմնադրամը կենտրոնացնում է ոչ միայն կինոարտադրության աջակցության, այլև ֆիլմերի ճանաչման և տարածման գործընթացների նկատմամբ ազդեցության գործիքները։ Նման կենտրոնացումը հարցեր է առաջացնում նաև ստեղծագործական ազատության պաշտպանության տեսանկյունից, քանի որ օրենքի 6-րդ հոդվածն ուղղակիորեն արգելում է գրաքննությունը, այդ թվում՝ պետական աջակցության մեխանիզմների կիրառմամբ։ Թեև լիազորությունների համատեղումն ինքնին գրաքննություն չէ, դրանց կիրառման նկատմամբ լրացուցիչ երաշխիքների բացակայությունը մեծացնում է վարչական ազդեցության ռիսկերը։
Առաջարկվում է նաև փոխել ազգային ֆիլմի սահմանումը՝ ավելացնելով լեզվական չափանիշ։ Նախագծի համաձայն՝ ազգային ֆիլմի բնօրինակ լեզուն պետք է լինի հայերենը, բացառությամբ այն դեպքերի, երբ օտար լեզվի օգտագործումը ստեղծագործական մտահղացման անբաժանելի մասն է։ Սակայն չի հստակեցվում, թե ինչ չափանիշներով է գնահատվելու ստեղծագործական մտահղացումը։ Այդ որոշումը նույնպես կայացնելու է Կինոյի հիմնադրամը։ Բացի այդ, առաջարկվում է ազգային ֆիլմի կարգավիճակը դադարեցնել ոչ միայն կեղծ փաստաթղթեր ներկայացնելու, այլև օրենքի կամ այլ նորմատիվ իրավական ակտերի պահանջները խախտելու դեպքում՝ առանց սահմանափակելու խախտումների բնույթն ու ծանրությունը։
Ֆինանսավորման համակարգում ևս փոփոխություններ են նախատեսվում։ Եթե ներկայում ֆիլմերի առանձին կատեգորիաների պետական ֆինանսավորման մասնաբաժիններն ու սահմանաչափերը հաստատում է կառավարությունը, ապա նոր նախագծով այդ իրավասությունը փոխանցվում է ԿԳՄՍ նախարարությանը։ Վերջինս կկարողանա սահմանել խաղարկային, վավերագրական և անիմացիոն ֆիլմերի ֆինանսավորման մասնաբաժինները, ինչպես նաև աջակցության սահմանաչափերը՝ ըստ ֆիլմի տեսակի, արտադրության փուլի, կարգավիճակի և այլ չափանիշների։ Նախարարությունը փոփոխությունը հիմնավորում է բյուջետային հատկացումներին ավելի արագ արձագանքելու անհրաժեշտությամբ։
Նախագծով վերանայվում են նաև կինեմատոգրաֆիայի ոլորտի դրամագլխին կատարվող պարտադիր հատկացումները։ Գործող օրենքով ազգային ֆիլմերի ցուցադրումից և դրանց հետ կապված գովազդից ստացված եկամուտների 10 տոկոսը հատկացվում է դրամագլխին։ Առաջարկվում է դրույքաչափը նվազեցնել մինչև 5 տոկոս, սակայն պարտավորությունը տարածել բոլոր ֆիլմերի ցուցադրման եկամուտների վրա՝ անկախ արտադրության երկրից։ Այսպիսով, դրույքաչափի կրճատմանը զուգահեռ ընդլայնվում է վճարման ենթակա եկամուտների շրջանակը։ Նախագծում «ֆիլմի ցուցադրում» հասկացության մեջ ներառվում են նաև համացանցային, այդ թվում՝ հոսքային (streaming) և ըստ պահանջի (VOD) ցուցադրությունները, սակայն չի հստակեցվում, թե ինչպես են հաշվարկվելու նման ծառայություններից ստացված եկամուտներն ու դրանց նկատմամբ կիրառվող հատկացումները։ Ներկայացված հիմնավորումը չի պարունակում կինոշուկայի վրա հնարավոր ֆինանսական ազդեցության հաշվարկներ։
Միաժամանակ առաջարկվում է փոխել ոլորտի դրամագլխի սահմանումը՝ այն այլևս չդիտարկելով որպես անձեռնմխելի կապիտալ, և վերացնել պետական բյուջեով կինեմատոգրաֆիայի համար նախատեսված, սակայն տարվա ընթացքում չօգտագործված միջոցները դրամագլխին փոխանցելու պահանջը։ Ընդ որում, նախագծում անփոփոխ է մնում օրենքի 23-րդ հոդվածը, որով ֆինանսավորումն իրականացվում է դրամագլխի կառավարման արդյունքում ստացված եկամուտների հաշվին։ Հետևաբար հստակ չէ, թե ինչպես է գործելու ֆինանսավորման նոր մեխանիզմը։
Փոփոխությունների մյուս մասով օտարալեզու ֆիլմերի հայերեն կրկնօրինակման կամ ենթագրման պարտադիր պահանջի կիրառումը նախատեսվում է սկսել 2027 թվականի մարտի 1-ից՝ գործող օրենքով սահմանված 2030 թվականի հունվարի 1-ի փոխարեն։ Պահանջը կտարածվի նաև արբանյակային և մալուխային հեռարձակման վրա։ Սակայն չեն ներկայացվել դրա իրականացման անհրաժեշտ ծախսերի և ոլորտի պատրաստվածության գնահատականները։ Նախագծով առաջարկվում է նաև մարզերում կինոթատրոն ճանաչվելու համար անհրաժեշտ նվազագույն տեղերի թիվը 50-ից նվազեցնել մինչև 20՝ Երևանում պահպանելով գործող շեմը։
Սա վերջին մեկուկես տարվա ընթացքում «Կինեմատոգրաֆիայի մասին» օրենքը փոփոխելու երրորդ նախաձեռնությունն է։ 2025 թվականի հուլիսին ներկայացված նախագծով առաջարկվում էր Կինոյի հիմնադրամին թույլատրել ձեռք բերել իր կողմից ֆինանսավորված ֆիլմերի գույքային իրավունքները և զբաղվել ֆիլմարտադրության հետ կապված ձեռնարկատիրական գործունեությամբ։ Նախագիծը քննադատության արժանացավ կինեմատոգրաֆիական համայնքում, իսկ հանրային քննարկման ընթացքում գրանցվեց 63 առաջարկություն և դիտարկում։ 2026 թվականի մարտին ներկայացված տարբերակով կրկին առաջարկվում էր վերացնել հիմնադրամի տնտեսական գործունեության նկատմամբ գործող սահմանափակումը և նրան վերապահել հեղինակների գույքային իրավունքների կոլեկտիվ կառավարման գործառույթ։
Հոկտեմբերյան նախագծում հիմնադրամի տնտեսական գործունեությանը վերաբերող այդ առաջարկություններն այլևս չկան։ Սակայն, ի տարբերություն մարտյան տարբերակի, որով ազգային ֆիլմի կարգավիճակի տրամադրումը նախատեսվում էր վերապահել լիազորված պետական մարմնին՝ ԿԳՄՍ նախարարությանը, նոր խմբագրությամբ այդ լիազորությունը փոխանցվում է Կինոյի հիմնադրամին։ Նախագծի հիմնավորման մեջ չի բացատրվում, թե ինչու է նախարարությունը հրաժարվել նախկին մոտեցումից և ազգային ֆիլմի ճանաչման իրավասությունը որոշել փոխանցել պետական ֆինանսավորման մրցույթներն ու վարձութային վկայականների տրամադրումն արդեն իսկ իրականացնող կազմակերպությանը։
