Արթուր Նազարեթյան՝ երիտասարդ ռեժիսոր, ում դիպլոմային կարճամետրաժ ֆիլմը՝ «Ների՛ր ինձ, մայրիկ», ընտրվել է 8-րդ Երևանյան միջազգային կարճամետրաժ կինոփառատոնին և պատրաստվում է մասնակցել «Ոսկե ծիրանին»։ Այս հարցազրույցում նա խոսում է տրավմայի, մեղքի զգացման, հետապոկալիպտիկ մետաֆորայի և այն մասին, թե ինչո՞ւ ռեժիսուրան արժե ընտրել ավելի հասուն տարիքում։
Արթուրը մտորում է հայրենիքի, հավաքական ցավի և սերունդների ձայնի մասին, ինչպես նաև կիսվում է իր մտքերով հայկական կինոյի ապագայի և ժանրային փորձարարությունների հանդեպ սիրո մասին։ Անկեղծ, խորքային և չափազանց անձնական զրույց է ստացվել, ինչպիսին է հենց այն ֆիլմը, որը դարձել է այս զրույցի առիթը։
— Արթուր, դուք ծնվել եք Սիբիրում, մեծացել եք Հայաստանում և ուսանել Հայ-ռուսական Համալսարանում։ Ինչպե՞ս է նման մշակութային խառնվածքը ազդել ձեր աշխարհայացքի և կինոլեզվի վրա։
— Կարծում եմ՝ սա ահռելի ազդեցություն է ունեցել թե՛ իմ որպես անձնավորության, թե՛ որպես ռեժիսորի ձևավորման վրա. հայերենի հանդեպ իմ մեծ սերը պահպանվում է, սակայն ռուսերեն լեզուն ինձ հնարավորություն է տվել ստանալ նոր մասնագիտական գիտելիքներ և կառուցել հաղորդակցություն տարբեր մարդկանց հետ։
— Ինչու՞ ընտրեցիք Հայ-ռուսական համալսարանը և Էդգար Բաղդասարյանի արվեստանոցը: Ի՞նչն էր վճռորոշ ձեր ընտրության մեջ՝ դասախոսնե՞րը, ծրագի՞րը, թե՞ մթնոլորտը։
— Կրկին՝ լեզվի պատճառով․ ընդունվելու պահին հայերենը դժվարությամբ էր տրվում, այդ պատճառով ընտրությունս կանգ առավ Հայ-ռուսական համալսարանի վրա։ Ավելին՝ իմ ընդունվելու տարում նոր կուրս էր հավաքում Էդգար Բաղդասարյանը, ինչի համար անչափ ուրախ եմ։
— Ի՞նչ խորհուրդ կտայիք նրանց, ովքեր հիմա մտածում են ռեժիսուրա ընդունվելու մասին։ Ի՞նչ դժվարությունների եք դուք անձամբ բախվել ուսման ընթացքում՝ և ի՞նչն է օգնել հաղթահարել դրանք։
— Անկեղծ ասած՝ խորհուրդ կտայի ռեժիսուրան ընտրել որպես երկրորդ մասնագիտություն՝ մոտ երեսուն-քառասուն տարեկանում։ Նախ՝ այս մասնագիտությունը մեծ կենսափորձ է պահանջում, հետո՝ պետք է մի որոշակի հենք այլ գործունեության տեսքով։ Ինքս ուսանելու պահին կմերժեի նման խորհուրդը, բայց դա իմ այսօրվա մտքերի եզրակացությունն է։
— Ի՞նչ է ձեզ համար «հայրենիքը»․ թեմա, որը, թվում է, ներթափանցում է ձեր ֆիլմ:
— Հայրենիքը՝ դա Մայրիկն է։
— Ձեր ֆիլմը դիպլոմային է։ Երբ սկսում էիք ուսումը, ի՞նչպիսին էիք պատկերացնում ձեր առաջին լուրջ ֆիլմը, և որքանո՞վ է այն նման «Ների՛ր ինձ, մայրիկ» ֆիլմին։
— Էդգար Էռնեստովիչը առաջին կուրսից մեզ ասում էր դիպլոմային աշխատանքի կարևորության մասին, դրա համար մենք ընկերներով այդ գործին մոտեցանք շատ լուրջ, որպես ինչ-որ սրբության։ Չեմ կարող ասել, թե որքան «լուրջ» է այն ստացվել, բայց մենք արեցինք ամեն բան, ինչ մեր ուժերի սահմաններում էր այդ պահին։
— Ֆիլմի անոտացիայում դուք խոսում եք «հարկադիր էմիգրացիայի» և «սավանների մեջ ուրվականների» մասին։ Դա անձնական վա՞խ է, քաղաքական այլաբանությո՞ւն, պատմական տրավմա՞, թե՞ ամեն ինչ միաժամանակ։
— Կարծում եմ՝ ամեն ինչ միաժամանակ, բայց առաջնային գիծը հենց պատմական տրավման էր, որը մենք բոլորս միասին վերապրում էինք 2023 թվականի աշնան իրադարձություններից հետո։
— Ինչո՞ւ հենց ուրվականներ, և ինչո՞ւ հենց սավանների մեջ։ Ի՞նչ է նշանակում այդ կերպարը ձեզ համար՝ իռոնիա՞, արխետի՞պ, դիմա՞կ, թե՞ խուսափում հստակությունից։
— Նպատակն էր ստեղծել հնարավորինս պարզեցված, ճանաչելի թշնամու կերպար՝ ինչ-որ առումով նույնիսկ հեքիաթային։ Ուրվականները օտար են, զզվելի են մարդու համար, գուցե այդ պատճառով էլ ընտրությունը նրանց վրա է ընկել։
— Դուք ասում եք, որ «զգացմունքն ավելի կարևոր է, քան ռացիոնալությունը»։ Ի՞նչ զգացում է ֆիլմի հիմքում։ Ցա՞վը, վա՞խը, մե՞ղքը։ Եվ ինչո՞ւ հենց այդ զգացումն է ընտրվել։
— Մեղքի զգացումը ամենաուժեղ տրանսցենդենտալ զգացմունքներից մեկն է, որ մարդը կարող է զգալ։ Այն հաճախ անհասկանալի է և ցավոտ ձևով երկար չի թողնում քեզ։ 2020, 2022, 2023 թվականներից հետո մենք հավաքականորեն ապրում էինք մեղքի զգացում, երբ թվում էր, թե ամեն օրը պարտքով ապրած էր։ Արեսը մեղք է զգում Մոր առաջ, մենք՝ Հայրենիքի։
— Դուք հավաքել եք ամբողջությամբ ուսանողական թիմ։ Ի՞նչն էր ամենադժվարը նման մոտեցման դեպքում, և ի՞նչն էր, հակառակը, ձեր ուժը։
— Ուսանողների / երիտասարդ ռեժիսորների հետ աշխատանքը լավագույն բանն էր դիպլոմային ֆիլմի հրապարակում, քանի որ բոլորը վառված էին կինո ստեղծելու մտքով ու եռանդով։ Կցանկանայի նշել իմ բեմադրող օպերատոր Արմեն Կիրակոսյանին, մոնտաժող և գունաշտկող Տիգրան Աղաջանյանին և երկրորդ ռեժիսոր Ալլա Մնոշյանին։ Թիմը շատ ավելի մեծ է, բայց առանց այս եռյակի ոչինչ չէր ստացվի։
— Ինչպե՞ս հաջողվեց ներգրավել նման դերասանների, ինչպիսիք են Եվգենի Պրոնինը և Արամ Կարախանյանը, այն էլ՝ կամավոր հիմունքներով։ Ի՞նչ ասացիք նրանց, որ համաձայնվեցին։
— Իրականում անչափ շնորհակալ եմ Եվգենիին և Արամին, որ նրանք, չնայած իրենց հսկայական աշխատանքային փորձին, վստահեցին խաղալ ուսանողական ֆիլմում: Գուցե ֆիլմի թեման նրանց հոգեհարազատ է եղել, գուցե տեղ-տեղ այն նրանց դուր է եկել, այլ բացատրություն չեմ կարող տալ։
— Դուք նկարագրում եք հետապոկալիպսիսային մի քաղաք, առանց էլեկտրականության և կապի։ Ինչպե՞ս եք տեխնիկապես և տեսողականորեն փոխանցել այդ զգացողությունը։
— Սա Արմենի ու Տիգրանի շնորհքն է. անկեղծ ասած, մեկ սավանից և հակագազից շատ դժվար է ստեղծել կենդանի էակ, որին հանդիսատեսը կհավատա էկրանին, ուստի Արմենի հետ եկանք կոմպոզիցիոն ստատիկայի, իսկ Տիգրանի հետ՝ պուլսացիաների և թթվային գույների։
Ինչ վերաբերում է քաղաքի լքվածությանը, ապա, ցավոք, մեր երկրի գրեթե բոլոր շրջաններում կա հետխորհրդային ժառանգություն՝ լքվածության տեսքով, ուստի ապոկալիպսիսի մթնոլորտ ստեղծելը մեծ խնդիր չէր։
— Դուք սցենարի հեղինակ եք, ռեժիսոր, և ասում եք, որ սիրում եք աշխարհներ հորինել։ Ի՞նչն է ձեզ մոտ առաջ գալիս՝ աշխարհի գաղափա՞րը, թե՞ կերպարը։ Թե՞ կոնֆլիկտը։ Ինչի՞ց է ամեն ինչ սկսվում։
— Կարծում եմ, որ աշխարհից: Ցանկացած ֆիլմ առանձին ապրող ինքնաբավ աշխարհ է։ Սկզբում տեսնում ես գույնը, լույսը, հետո ուրվագծվում են տեղի ունեցածի ընդհանուր ուրվագծերը, իսկ հետո ամբողջ անկյունից հերոսն արդեն ձեռքով է անում։
— Ֆիլմը ընտրվել է մի քանի փառատոնների, այդ թվում՝ «Ոսկե ծիրան»։ Ի՞նչ է դա ձեզ համար՝ ուժի ստուգու՞մ, երկխոսության հնարավորությո՞ւն, թե՞ մեկնարկային հարթակ։
Երկխոսության հնարավորություն: Կարճ մետրը զուտ փառատոնային ձևաչափ է, և հենց դրանք են, որ հնարավորություն են տալիս պատմությանը կենդանանալ մեծ էկրանին:
— Եթե հնարավորություն ունենայիք դիտողին մեկ հարց տալու «Ների՛ր ինձ, մայրիկ» ֆիլմը դիտելուց հետո, ի՞նչ հարց կտայիք։
— Առաջին ցուցադրությունից հետո իմ ծանոթներից մեկը, ում անունը չեմ ուզում նշել, ասաց, որ դիտումից հետո մեծ ցանկություն է առաջացել զանգահարել մայրիկին և իմանալ, թե ինչպես է նա:
— Այս պահին ունե՞ք արդյոք այլ նախագծեր մշակման փուլում՝ լինի դա կարճամետրաժ ֆիլմ, սցենար, թե փորձարարական ձևաչափ։ Ի՞նչն է Ձեզ այժմ հուզում որպես հեղինակ, ի՞նչ թեմաների եք ձգտում։
— Պրոդյուսեր Դիանա Ավետիսյանի հետ աշխատում ենք կարճամետրաժ դեբյուտի վրա։ Ընդհանուր առմամբ՝ կրկին հետապոկալիպսիս, կրկին ինքնության, հենարանի և առաջ շարժվելու ուժի որոնում։
Անկեղծ ասած, ինձ շատ է գրավում ժանրային կինոն։ Հայաստանում այն պակասում է: Կարծես միայն սոցիալական թեմաներով ֆիլմեր են նկարահանվում։ Դա հասկանալի է՝ հաշվի առնելով տեղի ունեցողի համատեքստը, բայց, այնուամենայնիվ, կինոն շատ ավելի լայն է և ավելի մեծ, քան մեր իրականությունը։
Չեմ ուզում շատ բան վերցնել անձամբ ինձ և մեր սերնդի վրա, բայց մտածում եմ մեր ձեռքերում է ապահովել հայկական կինոյի ժանրային բազմազանությունը, թեև հիմա էլ միտում է նկատվում դեպի ոչ սոցիալական կինո, ինչը չի կարող չուրախացնել:
«Ների՛ր ինձ, մայրիկ» ֆիլմը հնարավոր կլինի դիտել «Ոսկե ծիրան» միջազգային կինոփառատոնի մրցութային ծրագրի շրջանակում, որը տեղի կունենա Երևանում 2025 թվականի հուլիսի 13-20-ը:
