Օրենք և փառատոներ. ի՞նչով է իրականում զբաղված «մշակույթի» նախարարությունը

Սիսիանում կարճամետրաժ ֆիլմերի 8-րդ միջազգային կինոփառատոնի նախաշեմին տեղի ունեցած մամուլի ասուլիսում ՀՀ կրթության, գիտության, մշակույթի և սպորտի նախարարի տեղակալ Դանիել Դանիելյանը հանդես եկավ հագեցած ելույթով՝ փորձելով պատկերել կինոյի ոլորտում մշակութային քաղաքականության հիմնական ուղղությունները։ Բարեհամբույր հնչյունների և հանդիսավոր ձևակերպումների տակ հստակ զգացվում էր աճող քննադատությանը արձագանքելու փորձը՝ ի՞նչով է զբաղվում նախարարությունը իրականում և որտե՞ղ են իրական բարեփոխումները։

Cash rebate՝ քաղաքական հռետորաբանությո՞ւն, թե՞ գործնական գործիք

2025 թվականին գործարկված ներդրումների մասնակի վերադարձի (cash rebate) մեխանիզմը ներկայում ներկայացվում է որպես օրենքով ամրագրված կարևոր գործիք։ Դանիելյանի խոսքով՝ այն արդեն գործում է, հայտերը ներկայացվել են։ Սակայն՝ բացակայում են որևէ կոնկրետ տվյալներ. քանի՞ հայտ, ո՞վ է ներկայացրել, ի՞նչ ծավալով։

Հարց է ծագում՝ որքան թափանցիկ և վերահսկելի են պետական բյուջեից մասնավոր ընկերություններին վերադարձվող գումարների գործընթացները։ Ի՞նչ կերպ է գնահատվելու այդ փողերի օգտագործման արդյունավետությունը՝ հատկապես այն ոլորտում, որտեղ հակակոռուպցիոն մեխանիզմները թույլ են։

«Արդեն իսկ գործում է» արտահայտությունը հուսադրող է, բայց առանց հստակ կանոնակարգի, ընտրության չափանիշների ու հրապարակային հաշվետվությունների՝ այն մնում է հայտարարություն։

Օրենսդրական փոփոխություններ՝ ո՞ւմ համար

Դանիելյանի խոսքով՝ նախարարությունը Հայաստանի կինոյի հիմնադրամի և կինոգործիչների հետ համատեղ կազմել է օրենսդրական փոփոխությունների փաթեթ՝ վերացնելու ոլորտի զարգացման խոչընդոտները։ Բայց ի՞նչ խոչընդոտների մասին է խոսքը, և ինչու՞ այս փոփոխությունները մշակվում են կուլիսային ձևով՝ առանց մասնագիտական համայնքի ընդգրկման։ Կինոգործիչների հետ հանդիպումը նախարարությունում տեղի էր ունեցել հունիսի 9-ին և արդեն հունիսի 25-ին կա՞ կազմված փոփոխությունների փաթեթ, որի հանրային քննարկում տեղի չի ունեցել: Ստացվում է, որ 11 աշխատանքային օրվա ընթացքում հաջողվել է կազմել փաթեթ, որը անհնար էր կազմել 2021 թվականից:

Կինոն միայն արվեստ չէ՝ այն նաև իրավական համակարգ է, որտեղ ցանկացած փոփոխություն ազդում է ֆինանսավորման, հեղինակային իրավունքների և դիստրիբուցիայի շուկայի վրա։ Քանի դեռ «մշակույթի» նախարարությունը չի ներկայացնում հստակություն, կասկած է մնում՝ գուցե ստեղծվում է հարմար իրավական դաշտ կոնկրետ շահառուների համար։

Փառատոնային քաղաքականություն՝ երեք ընտրովի

Փոխնախարար Դանիելյանը հայտարարել է, որ պետությունը կենտրոնացնելու է իր աջակցությունը երեք հիմնական փառատոների վրա՝

• «Ոսկե ծիրան»,
• «ՌեԱնիմանիա» անիմացիոն փառատոն,
• և Երևանի կարճամետրաժ ֆիլմերի փառատոն։

Սրանք, անկասկած, արժեքավոր հարթակներ են։ Սակայն մամուլի ասուլիսի ժամանակ հնչում է Երևանի քաղաքապետարանի կողմից հատկացված գումարի չափը՝ 19 մլն. դրամ, մինչդեռ ուշադիր հետևող նախարարությունը փառատոնին հատկացրել էր մոտ 4 մլն դրամ:

Փակագծերի փոխարեն

Փոխնախարարի ելույթը փորձ էր վստահեցնելու, որ նախարարությունը կատարում է իրական բարեփոխումներ։ Սակայն փաստացի՝ տեսնում ենք PR հռետորաբանության, ոչ թափանցիկ գործընթացների և մասնակի կառավարելիության խառնուրդ։

Եթե նախարարությունը իսկապես ցանկանում է բարեփոխել օրենքը և կառավարել միլիարդավոր դրամների վերադարձ cash rebate գործիքով, պետք է սկսի ամենաբնական հիմքերից՝ թափանցիկություն, հաշվետվողականություն, մասնագիտական համայնքի ընդգրկում։

Հակառակ դեպքում՝ օրենսդրական փոփոխությունները դառնում են բյուրոկրատական ձևականություն և ռեսուրսների կուլիսային վերաբաշխման գործիք։ Իսկ մշակութային քաղաքականությունը՝ պարզապես գեղեցիկ ճառերի առիթ։