Թամարա Ստեփանյանի «Իմ հայկական ուրվականները» վավերագրական ֆիլմը՝ ներկայացված «Ոսկե ծիրան» կինոփառատոնի ազգային պրեմիերայի շրջանակում, դիտարկում է հիշողության, ինքնության և կինոյի խաչմերուկում ծնվող խորապես անձնական ու համազգային փորձառություն։ Ֆիլմի համաշխարհային պրեմիերան տեղի էր ունեցել Բեռլինալեի Forum Special ծրագրի շրջանակում, և պատահական չէ, որ այդ 96 րոպեների ընթացքում ամփոփված է ոչ միայն հայկական կինեմատոգրաֆի, այլև հենց Հայաստանի ոգին՝ հոգևոր, ցրված, փնտրող և պահպանող:
«Իմ հայկական ուրվականները» ուրվականների մասին չեն, այլ հիշողության, որը չի մեռնում: Ցավի մասին, որը չի հանդարտվում: Սա Փարիզում բնակվող ռեժիսորի անձնական ոդիսականն է, բայց ում հոգին, ինչպես և միլիոնավոր այլ սփյուռքահայեր, շարունակում է թափառել Երևանի փողոցներում, լսել նրա կինոյի երաժշտությունը, ձայներ է որսում այն ֆիլմերից, որոնք ձևավորել են իրեն և իր հորը՝ դերասան Վիգեն Ստեփանյանին:
Ֆիլմի յուրաքանչյուր կադր նորից կապ հաստատելու փորձ է: Զոհված երկրի՝ Խորհրդային Հայաստանի հետ։ Հեռացած հոր հետ: Ինքնության հետ: Այստեղ արհեստական կարոտ չկա։ Կա խորը, հանգիստ, երբեմն զուսպ, բայց դրանից էլ ավելի ցավոտ սեր դեպի հիշողությունը: Այս կինոն ոչ միայն կորցրած ժամանակի մասին է, այլ կորցրած երկխոսությունների՝ հայրենիքի, մտերիմների, անցյալի հետ:
Ֆիլմը հմտորեն միացնում է երկու թել՝ ինքնակենսագրական և կինոգիտական: 20-րդ դարի ավելի քան 30 հայկական ֆիլմերից հատվածների միջոցով Ստեփանյանը կամուրջ է կառուցում իր և հավաքական պատմության միջև: Նա հանդիսատեսին տանում է Բեկ-Նազարյանի «Նամուս»-ի միջով, որտեղ լռության հետևում թաքնված է կնոջ ողբերգությունը, Մալյանի «Նահապետ»-ի միջոցով, որտեղ խորհրդային կինոյի պատմության մեջ առաջին անգամ հնչեցվել է ցեղասպանության տրավման, «Աշնան արև»-ի միջոցով, որտեղ հերոսուհին հրաժարվում է լինել տղամարդու ստվերը: Սա պարզապես շրջայց չէ արխիվում, այլ ազգի հոգևոր ԴՆԹ-ի վերակառուցում:
Ֆիլմը նուրբ, բայց հստակ ցույց է տալիս, որ հայ կինոյի պատմությունը չի կարող քաղաքականությունից դուրս լինել: Ստալինյան զտումների ժամանակ «Զանգեզուր»-ի առաջին տարբերակի ռեժիսորի սպանությունը, ցեղասպանության մասին ԽՍՀՄ լռությունը, հայ տաղանդի հարկադիր վտարումը հայրենիքից դուրս՝ այս ամենը հայտնվում է էկրանին երկխոսության մեջ: Բայց Ստեփանյանը չի մեղադրում: Նա նայում է ցավով ու սիրով: Դստեր, այլ ոչ թե դատախազի դիրքորոշմամբ: Նույնիսկ ամենադաժան դրվագներն ուղեկցվում են հոգատարության ձայնով:
Ռեժիսորն իր մասին է խոսում, բայց իր միջոցով՝ բոլորիս մասին: Նրա ճակատագիրը հարյուր հազարավոր մարդկանց ճակատագիրն է: Արտագաղթ Բեյրութ 90-ականներին, երկրից պարտադրված ուրացում, հիշողությունը խարիսխի վերածելը։ Սա անձնական փաստաթուղթ է տրոհման և ինքդ քեզ նորից հավաքելու փորձի մասին՝ կտրելով ֆիլմերի ժապավենների կտորները:
Բայց ֆիլմի հիմնական առանցքը հոր կերպարն է: Այն անմիջապես չի հայտնվում: Մենք կարծես ինքներս չենք համարձակվում խոսել այդ մասին: Աստիճանաբար, կադրերի միջոցով, ձայնի միջոցով, ստվերների միջով, Վիգեն Ստեփանյանը դառնում է պատմվածքի կենտրոնական կետը: Նրա բացակայությունն ավելի շոշափելի է դառնում, քան ցանկացած ներկայություն: Ֆիլմը ռեժիսորի համար դառնում է սգալու ճանապարհ, չկայացած զրույց, աղոթք:
«Իմ հայկական ուրվականները» ֆիլմը կարելի է անվանել կինոյի մասին ֆիլմ: Բայց սա միայն վերին շերտն է: Ավելի խորն է անդրադարձը ինքնության կորստի, հիշողության փխրունության, ներքին արտագաղթի մասին, որն ապրում են ոչ միայն հեռացածները, այլև մնացածները: Հատկապես հետխորհրդային երկրներում, որտեղ անցյալը պաշտոնապես չեն չեղարկել, բայց չեն էլ ընդունել:
Ստեփանյանը կարծես կիսվում է անձնական օրագրով, բայց դա անում է այնքան մեղմ, որ դիտողը դադարում է կողմնակի դիտորդ լինել: Դու էլ ես սկսում հիշել քո մանկությունը, քաղաքը, տունը: Այս ֆիլմը չի հարցնում «ո՞վ ենք մենք», այն հնարավորություն է տալիս զգալ դա:
«Իմ հայկական ուրվականները» ոչ միայն ֆիլմ է, այլ հրաժեշտի համբույր, անպատասխան նամակ, աղոթք, որը կապված չէ կրոնի հետ: Դա սիրո, հիշողության և պատասխանատվության գործողություն է: Ցուցադրության ավարտից հետո արդեն ուշ էր։ Բայց հաջորդ օրը ես զանգահարեցի հայրիկիս՝ ոչ թե որովհետև առիթ կար, այլ որովհետև նա կա։
Երևանյան հանդիսատեսը հնարավորություն կունենա դիտել Թամարա Ստեփանյանի «Իմ հայկական ուրվականները» ֆիլմը «Ոսկե ծիրան»-ի շրջանակում Կինոյի տան Հենրիկ Մալյանի դահլիճում հուլիսի 19-ին՝ ժամը 14:30:
